شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٢٨١

( ( 1002 ) ) اين سببها نسل بر نسل است ليك * ديده اى بايد منوّر نيك نيك

( ( 994 ) ) گفت شه حكمت در اظهار جهان * آن كه دانسته برون آيد عيان

ن 247 6 - ك 94 17

آن كه دانسته : يعنى حكمت آن است كه دانستها عيان گردد ، چنان كه حق فرموده لِكَى اُعرَفَ ( 1 )

. و « معرفت » ، شناسايى عيانى است . يعنى او وجود رابطى پيدا كند براى عارفين ، چه عارفيّت اينها بايد حضورى باشد و معروفيّت او بايد بذاته باشد . بلكه فناء محض و محق صرف باشد . پس شاه نيز دانش داشت و عيان مىخواست .

( ( 995 ) ) آنچ مىدانست تا پيدا نكرد * بر جهان ننهاد رنج طلق و درد

ن 247 7 - ك 94 18

طلق : درد زاييدن .

( ( 998 ) ) پس كلابه تن كجا ساكن شود * چون سر رشتهء ضميرش مىكشد

كلابهء تن : از قبيل اضافهء لجين الماء و ذهب الاصيل است . و « كلابه » اگر چه به معنى كلافه است كه ريسمانى است كه بر چرخه پيچند ، ليكن خودِ چرخه را نيز كلابه گويند ، و اين مشبه به است .

چه ، تن در حركت است ، مانند چرخه به سبب محركى كه ضمير نفس باشد . و محرّكِ غير متحرّك ، حقّ است .

( ( 999 ) ) تاسهء تو شد نشان آن كشش * بر تو بىكارى بود چون جان كنش

ن 247 11 - ك 94 21

جان كنش : جان كندن . چه ، « شين » در فارسى ، حرف مصدرى نيز باشد ، چون دانش و بينش و كشش .

( ( 1000 ) ) اين جهان و آن جهان زايد ابد * هر سبب مادر اثر زايد ولد

ن 247 12 - ك 94 21

هر سبب مادر : از باب تغليب بر پدر است . و از اينجاست كه افلاك و عناصر را ، « آباء و امهات » ، و مركَّبات را « مواليد » گويند . و لوح محفوظ را نسبت به الواح جزئيه - كه آثار اويند - « امّ الكتاب » گويند . و مقدمتين را گاه « عقيم » و گاه « منتج » ، و مطلوب را « نتيجه » گويند . و اگر در لسان حقّانى بر عيسى - عليه السلام - اين اطلاق شده ، همانا كه از اينجا باشد . و الله يعلم

( ( 1001 ) ) چون اثر زاييد آن هم شد سبب * تا نزايد او اثرهاى عجب

ن 247 13 - ك 94 22

اثرها : از وجهى مسبّبند و از وجهى سببند و چون حفده‌اند .

( ( 1002 ) ) اين سببها نسل بر نسل است ليك * ديده اى بايد منوّر نيك نيك

ن 247 14 - ك 94 22

ديده اى بايد منوّر : كه سببيت همه را به تسبيب اصل - كه مسبّب الاسباب است - ببيند .

( 1 ) اللؤلؤ المرصوع - ص 61 . .