شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٢٦٦

( ( 816 ) ) هر كه را خوى نكو باشد بدست * هر كسى كو شيشهء دل ناشكست

هستى مجازى كردى ، در صنع ، صانع ديدى و از مهابت تجلَّى دست و پايش خشك گشتى ز احتيال : يعنى باز گشتى از حيله ورى .

( ( 795 ) ) كى حجاب چشم آن فردند خلق * چشم خود را كور و كژ كردند خلق

ن 238 2 - ك 91 31

آن فردند : وحيد عهد ، پيغمبر زمان مراد است از « فرد » اينجا .

چشم خود را : چشم باطن مراد است . و روح را همهء مشاعر در خود است و همه در موضع واحدند . پس آن چشم ، گوش است و غيره . اين است كه موصوف فرموده آن چشم را به كرى ، نيز .

( ( 798 ) ) گر شود بيمار دشمن با طبيب * ور كند كودك عداوت با اديب

ن 238 5 - ك 91 33

اديب : مؤدِّب و معلِّم .

( ( 802 ) ) گر تو را حق آفريند زشت رو * تو مشو هم زشت رو هم زشت خو

ن 238 9 - ك 91 35

زشت رو : به نظرِ جاهل .

تو مشو هم زشت رو : يعنى ترش رو . يا معتقد مشو زشت رويى را . و اين مثل جَعَلَ به معنى اِعتَقَدَ است ، در عربى .

جهان چون خط و خال و چشم و ابروست

كه هر چيزى به جاى خويش نيكوست

مصرع : « ابروى تو گر راست بدى كج بودى . »

( ( 811 ) ) انبيا را واسطه ز ان كرد حق * تا پديد آيد حسدها در فلق

ن 238 18 - ك 91 39

فلق : شكافتن

( ( 812 ) ) ز آنك كس را از خدا عارى نبود * حاسد حق هيچ ديّارى نبود

ن 238 19 - ك 91 40

عارى نبود : « ياء » حرف تنكير ، و عارف است كه معروف است و مىشود كه عارى ، عرى باشد ، و ادقّ خواهد بود . يعنى چون كسى را از خدا قلب عاريى نيست - كه خدا مقوّم هر قلبى است ، و باطن ذات اوست - پس كسى با او حسد ندارد ، كه حسد با مثل است و با ثانى در وجود نه با باطن ذات .

وجه ديگر به حسب لفظ آن كه عرى مراد باشد از عارى ، چه مشتق به معنى مبدأ اشتقاق ، بسيار آيد . بلكه در موضع خود مقرّر است كه در مشتقّ ، ذات معتبر نيست .

( ( 816 ) ) هر كه را خوى نكو باشد بدست * هر كسى كو شيشهء دل ناشكست

ن 239 1 - ك 91 42

نكو باشد بدست : راسته تر است از « براست » به « راء » كه در بسيارى از نسخ است ، از رستن .