شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٢٦٣

( ( 755 ) ) صبح صادق را ز كاذب واشناس * رنگ مىرا باز دان از رنگ كاس

الهيه و ملكات علميه و عمليهء صالحه باشد . و اينها طينت عليّين است ، كه سُعدا از آن مخمّرند و نسبت به حق منزّه از ماده و زمان و مكان و نحو آن ، جفّ القلم . پس غروب اين انوار غروب نور وجود است .

( ( 753 ) ) از درون خويش اين آوازها * منع كن تا كشف گردد رازها

( ( 753 ) ) از درون خويش اين آوازها * منع كن تا كشف گردد رازها

ن 236 3 - ك 91 8

آوازها : خواطر شيطانيه كه وساوس است و خواطر نفسانيه كه هوا جس است . اول شبهات خنّاس نفّاث است كه قياسات وهميهء مغالطيهء او باشد كه اِغراء بد اعمال باطله كند . و دوم حديث النفس كه هواها و حظوظ نفسانيه بر انگيزاند .

رازها : خواطر ملكيه كه الهامات است . بلى ، « ديو چو بيرون رود فرشته در آيد » . بلكه خواطر ربانيه وارد شود .

( ( 754 ) ) ذكر حق كن پاك غولان را بسوز * چشم نرگس را از اين كركس بدوز

( ( 754 ) ) ذكر حق كن پاك غولان را بسوز * چشم نرگس را از اين كركس بدوز

ن 236 4 - ك 91 8

ذكر حق كن پاك غولان را بسوز : در حديث است كه : إنَّ الشَّيطانَ جاثِمٌ عَلى قَلبِ اِبنِ آدَمَ ، فَإذا ذَكَرَ الله تَوَلَّى وَخَنَسَ ، وَإِذا غَفَلَ التَقَمَ قَلبَه ، فَحَدَّثَه وَمَنّاه ( 1 )

. يعنى : به تحقيق كه شيطان در كمين است بر قلب پسر آدم ، پس هر گاه ذكر خدا كند ، دور شود شيطان و بر گردد ، و هر گاه غافل شود به دهن گيرد قلب او را ، پس گفتگو كند با او ، و امنيّه و آمال يعنى آرزوها به زخارف دنيا به دل او اندازد . قال الله تعالى : * ( وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ اَلرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَه شَيْطاناً فَهُوَ لَه قَرِينٌ 43 : 36 ( 2 )

. يعنى كسى كه كور و غافل باشد از ذكر رحمن ، مىشكافيم پوستهاى بيضه‌هاى شيطان را كه در وجود خود راه داده و بيرون مىآوريم شيطانى كه قرين اوست . و جاى ديگر گويد : * ( « يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ اَلْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ اَلْقَرِينُ » 43 : 38 ( 3 )

. و ايضاً ، قال الله تعالى : * ( إِنَّ اَلَّذِينَ اِتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ اَلشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا 7 : 201 . ( 4 )

يعنى كسانى كه پرهيزكارانند هر گاه برسد به ايشان دوز زنند از شيطان ، ذكر خدا مىگويند كه از ايشان دور شود .

كركس : تشبيه شيطان به كركس به جهت آن است كه كركس مردار خوار است ، و قوت شيطان و اتباعش جهل است ، و جهل موت است . و ممّا ينسب الى على عليه السلام :

وَ فى الجَهلِ قَبلَ المَوتِ مَوتٌ لأهلِه

وَ اَجسامُهُم قَبلَ القُبُورِ قُبُورٌ

وَ إنَّ اَمرءً لَم يُحْيَ بِالعِلمِ مَيِّتٌ

وَ لَيسَ لَه حَتَّى النُّشوُرِ نُشُورٌ

( ( 755 ) ) صبح صادق را ز كاذب واشناس * رنگ مىرا باز دان از رنگ كاس

( ( 755 ) ) صبح صادق را ز كاذب واشناس * رنگ مىرا باز دان از رنگ كاس

ن 236 5 - ك 91 9

( 1 ) محجة البيضاء ، ج 5 ، ص 51 . .

( 2 ) قرآن كريم ، سورهء زخرف ، آيهء 36 . .

( 3 ) قرآن كريم ، سورهء زخرف ، آيهء 38 . .

( 4 ) قرآن كريم ، سورهء اعراف ، آيهء 201 . .