شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٢٥١
( ( 517 ) ) صوفيان تقصير بودند و فقير * كاد فقر يبتغى كفراً يبير
شده از ترس خداى تعالى .
بدان كه « قرآن » در السنهء اهل حقيقت دو تا است : تدوينى و تكوينى . باز تكوينى دو تا است :
آفاقى و انفسى .
اما تدوينى ، بعضى از آن آيهء * ( فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْه الله 2 : 115 ( 1 )
است و نيز * ( هُوَ اَلأَوَّلُ وَاَلآخِرُ وَاَلظَّاهِرُ وَاَلْباطِنُ 57 : 3 ( 2 )
و ايضاً * ( الله نُورُ اَلسَّمواتِ وَاَلأَرْضِ 24 : 35 ( 3 )
* ( وَسِعَ كُرْسِيُّه اَلسَّمواتِ وَاَلأَرْضَ 2 : 255 ( 4 )
اى نور الوجود ، و كرسىّ نوره ، و غير اين از آيات شامخه . پس هر گاه سالك متدبّر اينها شود از قلب حاضر ، جبل انانيت خود را و تعيّنات همه را متلاشى خواهد ديد . اين در عمليات . و در عمليّات هر گاه تلاوت كند آيهء * ( أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اِتَّخَذَ إِلهَه هَواه 45 : 23 ( 5 )
را و تبعيت هوا بيند ، و آيهء * ( لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ 57 : 23 ( 6 )
را ، و در خود فرحى به جزئيات و اقبال آينده ، و اندوهى به جزئيات فائته بيند ، و غير اينها از آيات عمليّه ، جبل بدن متزلزل شود و جاى آن است كه منصدع گردد .
و تكوينى آفاقى كتاب مبين وجود منبسط است ، نازل شده است بر ماهيت انسان كبير و متلاشى شده است جميع ماهيات كه اجزاى آن ماهيت است .
و كتاب تكوينى انفسى كه عقل كلَّى است در صعود و نفس كلَّيهء الهيه است نازل شده است بر ماهيت انسان كامل و فانى ساخته او را .
( ( 512 ) ) گر تو بىتقليد از او واقف شوى * بىنشان از لطف چون هاتف شوى
( ( 512 ) ) گر تو بىتقليد از او واقف شوى * بىنشان از لطف چون هاتف شوى
ن 224 22 - ك 87 17
هاتف : عربى است ، يعنى ندا كننده و صيحه زننده . ولى اينجا ، سروش مراد است كه حكما عقل فعّال ، و عرفا عقاب گويند ، چون مىربايد كبوتر نفس ناطقه را به سوى خود . پس به اين معنى بىجا و بىنشان باشد ، و ندا كنندهء نفس است .
هر ندايى كان ترا بالا كشد
آن ندا ميدان كه از بالا رسد
( ( 517 ) ) صوفيان تقصير بودند و فقير * كاد فقر يبتغى كفراً يبير
( ( 517 ) ) صوفيان تقصير بودند و فقير * كاد فقر يبتغى كفراً يبير
ن 225 6 - ك 87 21
كاد فقر يبتغى كفراً يبير : يعنى نزديك است كه فقر طلب كند كفرى را كه هلاك كننده است .
اشارت است به حديث كادَ الفَقرُ أَن يَكُونَ كُفرَاً ( 7 )
. و در بعض نسخ « ان يكن » است و صحيح
( 1 ) قرآن كريم ، سورهء بقره ، آيهء 115 . .
( 2 ) قرآن كريم ، سورهء حديد ، آيهء 3 . .
( 3 ) قرآن كريم ، سورهء نور ، آيهء 35 . .
( 4 ) قرآن كريم ، سورهء بقره ، آيهء 255 . .
( 5 ) قرآن كريم ، سورهء جاثيه ، آيهء 23 . .
( 6 ) قرآن كريم ، سورهء حديد ، آيهء 23 . .
( 7 ) كنوز الحقائق 93 . .