شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٢٣٩

( ( 240 ) ) پس به پهلو گشت آن شب تا سحر * آن خر بىچاره از جوع البقر

عَرضى كرد ، سطح شد . و آن سطح سير عمقى كرد ، جسم شد . و جسم فلكى به سير افتاد ، اين همه اشياء گوناگون پيدا شد .

( ( 195 ) ) بحر كف پيش آورد سدى كند * جر كند وز بعد جر مدّى كند

ن 210 6 - ك 82 14

بحر كف پيش آورد سدى كند : « كف » ، عالم صورت است .

جر كند : « جر » ، كشيدن است و مراد - اينجا - سلسلهء طوليهء نزوليه است از بحر وجود منبسط و مراد به « مدّ » سلسلهء طوليهء صعوديه است از اين بحر ، و اين را در لباس بحر معارف خود و جر و مدّ بيان و دم در كشيدن آورده .

( ( 209 ) ) گفت پالانش فرو نِه پيش پيش * داروى منبل بنه بر پشت ريش

ن 210 21 - ك 82 22

منبل : ( به فتح اول و سيّم ) ، و منبل : دارو . گويند گياهى است كه در جراحتها به كار برند .

( ( 219 ) ) رفت خادم جانب او باش چند * كرد بر اندرز صوفى ريشخند

ن 211 9 - ك 82 30

اندرز : ( به وزنِ بر فرض ) : پند و وصيّت . بيت :

همه اندرز من به تو اين است

كه تو طفلى و خانه رنگين است

( ( 222 ) ) گفت : لا حول اين چسان ماليخولياست * اى عجب آن خادم مشفق كجاست

ن 211 12 - ك 83 1

ماليخوليا : مرضى است كه موجب خوف و بد دلى و فكر فاسد است ، و اين لفظ يونانى است . و ترجمهء آن : « خلط اسود » . و تسميهء اين ناخوشى به اين اسم ، تسميهء مسبّب است به اسم سبب .

( ( 227 ) ) من نكردم با وى الَّا لطف و لين * او چرا با من كند بر عكس كين ؟

ن 211 17 - ك 83 3

لين : ملايمت .

( ( 233 ) ) باز گفتى حزم سوء الظن توست * هر كه بد ظن نيست كه ماند درست

ن 212 1 - ك 83 6

حزم : احتياط . گاه در اين معنى حديث نقل مىكنند كه : اَلحَزمُ سُوُءُ الظَّنِ .

( ( 235 ) ) آن خر مسكين ميان خاك و سنگ * كژ شده پالان دريده پالهنگ

ن 212 3 - ك 83 7

پالهنگ : دوالى باشد كه در كنار لگام بسته باشند .

( ( 240 ) ) پس به پهلو گشت آن شب تا سحر * آن خر بىچاره از جوع البقر

ن 212 8 - ك 83 7

جوع البقر : به يونانى « بوليموس » گويند . و آن مرضى است كه عارض انسان مىشود كه اعضا جوع دارند و مشتاق به غذااند و معده كاره است چه سوء مزاجى عارض خمِ معده مىشود . و چون