شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٢٠٨

( ( 3763 ) ) چون تو بابى آن مدينهء علم را * چون شعاعى آفتاب حلم را

بعد از آن آن نور مطلق زد علم

گشت عرش و كرسى و لوح و قلم

و خواه آن نقش خطوط و رسوم باشد و خواه علوم كليه و معارف ربانيه و وجودات روحانيه باشد . و لوح موضوع است از براى چيزى كه در آن چيزى نگاشته شود خواه جسم و جسمانى باشد مثل سنگ و تخته و كاغذ و حافظه و خواه روحانى باشد چون نفوس كليه و جزييه و قس عليه الباقى ، پس كامل بايد هيچ مرتبه را اهمال ننمايد .

( ( 3745 ) ) اى على كه جمله عقل و ديده اى * شمّه اى وا گو از آن چه ديده اى

( ( 3745 ) ) اى على كه جمله عقل و ديده اى * شمّه اى وا گو از آن چه ديده اى

ن 185 2 - ك 73 11

عقل و ديده : بلكه مأثورات در حق اوست عَينُ الله النّاظِرَةُ و اُذُنُه الواعِيَةُ وَيَدُه الباسِطَةُ . ( 1 )

و مانند اينها .

( ( 3748 ) ) صانع بىآلت و بىجارحه * واهب اين هديه‌هاى رايحه

( ( 3748 ) ) صانع بىآلت و بىجارحه * واهب اين هديه‌هاى رايحه

ن 185 5 - ك 73 12

هديه‌هاى رايحه : يعنى عطر دهنده .

( ( 3752 ) ) آن يكى ماهى همىبيند عيان * و آن يكى تاريك مىبيند جهان

( ( 3752 ) ) آن يكى ماهى همىبيند عيان * و آن يكى تاريك مىبيند جهان

ن 185 9 - ك 73 15

( ( 3753 ) ) و آن يكى سه ماه مىبيند به هم * اين سه كس بنشسته يك موضع نعم

( ( 3753 ) ) و آن يكى سه ماه مىبيند به هم * اين سه كس بنشسته يك موضع نعم

ن 185 10 - ك 73 15

آن يكى ماهى : تا آخر دو بيت . آن كه يكى بيند چون ماه يكى است و آن كه نمىبيند ملتفت به چيزى ديگر است ، و آن كه سه مىبيند يكى در خارج و يكى در حس مشترك و يكى در خيال ، يا در نزد طلوع قمر يكى در مشرق آسمان و دو در آب مقتصد در لون هر گاه در محاذات آبى باشد . اين به حسب ظاهر ، و به حسب باطن ، يكى بين موحديناند و تاريك بين غافلين ، خاصه دهريين . و سه بين قائلين به اقانيم ثلاثه و ابن و روح القدس ، يا اقنوم وجود و اقنوم حيات و اقنوم علم .

( ( 3754 ) ) چشم هر سه باز و گوش هر سه تيز * در تو آويزان و از من در گريز

( ( 3754 ) ) چشم هر سه باز و گوش هر سه تيز * در تو آويزان و از من در گريز

ن 185 11 - ك 73 16

در تو آويزان : يعنى كشف غيب به تو آويخته و از من گريخته ، و بر تو مكروه چون نقش گرگ و بر من مرغوب چون نقش يوسف .

( ( 3756 ) ) عالم از هژده هزار است و فزون * هر نظر را نيست اين هژده زبون

( ( 3756 ) ) عالم از هژده هزار است و فزون * هر نظر را نيست اين هژده زبون

ن 185 13 - ك 73 17

اين هژده زبون : بلكه نظر ترا اسرار اينها زبون است و عوالم سلاسل طوليه و عرضيه از مجردات و برزخيات و ماديات از هيجده هزار و بيشتر فزون است چنان كه بر اهلش روشن است . و ليك بعضى هيجده هزار نوع اين عالم طبيعى را گرفته‌اند ، كما مر .

( ( 3763 ) ) چون تو بابى آن مدينهء علم را * چون شعاعى آفتاب حلم را

( ( 3763 ) ) چون تو بابى آن مدينهء علم را * چون شعاعى آفتاب حلم را

ن 185 20 - ك 73 21

( 1 ) توحيد صدوق ، ص 167 .