شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ١٩٥

( ( 3547 ) ) آينه و ميزان محكهاى سنى * گر دو سالش تو خدمت مىكنى

( ( 3515 ) ) جمله جانهاى گذشته منتظر * تا چگونه زايد آن جان بطر

( ( 3515 ) ) جمله جانهاى گذشته منتظر * تا چگونه زايد آن جان بطر

ن 173 21 - ك 69 11

بطر : خود بينى و تكبر ، پس اگر نفس قدسيه و نفس كليهء الهيه باشد تكبّر حقانى باشد و اگر نفس امّاره و نفس مسوّله باشد ، تكبر شيطانى و ظلمانى باشد .

( ( 3517 ) ) چون بزايد در جهان جان وجود * پس نماند اختلاف بيض و سود

( ( 3517 ) ) چون بزايد در جهان جان وجود * پس نماند اختلاف بيض و سود

ن 174 2 - ك 69 12

بيض و سود :

( ( 3522 ) ) مىدهد رنگ احسن التقويم را * تا به اسفل مىبرد اين نيم را

( ( 3522 ) ) مىدهد رنگ احسن التقويم را * تا به اسفل مىبرد اين نيم را

ن 174 7 - ك 69 14

احسن التقويم : اشارت است به كريمهء * ( لَقَدْ خَلَقْنَا اَلإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ 95 : 4 ( 1 )

يعنى هر آينه به تحقيق كه خلق كرديم انسان را در احسن قوامى ، چه در ميان هيجده هزار نوع حيوان كه هيجده هزار عالم است اوست قائم و مظهر قيّوم و حيوانات ديگر همه منكوس الرأس و رو به زمينند .

( ( 3532 ) ) دستها ببريده اصحاب شمال * وانمايم رنگ كفر و رنگ آل

( ( 3532 ) ) دستها ببريده اصحاب شمال * وانمايم رنگ كفر و رنگ آل

ن 174 17 - ك 69 21

دستها ببريده : چون پيغمبر به كشف ستر از حقايق اينها رازى نيست ، بايد در پرده باشد و كشف از حقايق اين مذكورات تا آخر نشود .

رنگ آل : يعنى سيماى آل حق ، و مىشود آل به معنى سراب باشد كه اعمال اهل جهل « كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحسَبُه الظَّلمآنُ ماءً ( 2 )

پس رنگ آل مثل عطف تفسيرى خواهد بود براى » رنگ كفر « .

( ( 3544 ) ) گفت هين در كش كه اسبت گرم شد * عكس حق لا يستحى زد شرم شد

( ( 3544 ) ) گفت هين در كش كه اسبت گرم شد * عكس حق لا يستحى زد شرم شد

ن 175 8 - ك 69 28

لا يستحى : اشارت است به قول حق تعالى : * ( وَالله لا يَسْتَحْيِي مِنَ اَلْحَقِّ 33 : 53 . ( 3 )

شرم شد : يعنى شرم رفت .

( ( 3547 ) ) آينه و ميزان محكهاى سنى * گر دو سالش تو خدمت مىكنى

( ( 3547 ) ) آينه و ميزان محكهاى سنى * گر دو سالش تو خدمت مىكنى

ن 175 11 - ك 69 29

آينه و ميزان محكها : مراد از اينها انسان كامل است . جناب امير المؤمنين على عليه السلام فرمود :

أَنَا الميزانُ . ( 4 )

پس معنى ميزان معنى كلَّى است يعنى آن چه اشياء به آن سنجيده شود ، خواه روحانى باشد و خواه جسمانى . پس انسان كامل و عقل بالفعل بالحقيقة ميزان است . چنان كه ذو الكفتين و قپان و محك و عروض و مسطر و شاقول و نحو اينها ميزانند . و نظير كفتين در انسان

( 1 ) قرآن كريم ، سورهء تين ، آيهء 4 .

( 2 ) قرآن كريم ، سورهء نور ، آيهء 39 .

( 3 ) قرآن كريم ، سورهء احزاب ، آيهء 53 .

( 4 ) تفسير نور الثقلين ، ج 5 ، ص 188 : و الميزان امير المؤمنين صلوات الله عليه لخلقه .