شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ١٧٧

( ( 3095 ) ) تنگتر آمد خيالات از عدم * ز ان سبب باشد خيال اسباب غم

كاف و نون : وجود منبسط بر ماهيات امكانيه و تعينات اعتباريه است و همين ايجاد حق است چه ، به ايجاد نسبى كه اعتبارى است چيزى موجود نمىشود . و منوّر اين است كه عدد وجود و ايجاد هر يك تسعة عشر است . و عدد ، روح حروف است و چون روح واحد باشد جسد واحد باشد ، و دوتايى كلمهء « كن » به اعتبار وجه الله و وجه الى الماهية است .

جذوب : كِشنده .

خطوب : جمع خطب ، يعنى امر عظيم .

( ( 3085 ) ) ليك اين دو ضدّ استيزه نما * يك دل و يك كار باشند اى فتى

ن 153 2 - ك 62 3

فتى : جوان .

( ( 3086 ) ) هر نبى و هر ولى را مسلكى است * ليك تا حق مىبرد جمله يكى است

ن 153 3 - ك 62 3

جمله يكى است : نمىبينى كليّات شرايع و طرايق را اختلاف نيست ، و همه انصاف اقطار مؤدى به مركزند .

( ( 3087 ) ) چون كه جمع مستمع را خواب برد * سنگهاى آسيا را آب برد

ن 153 4 - ك 62 4

چون كه جمع مستمع را : مثالى ديگر است براى توحيد . چه ، پيش از آن كه كلام به خيال و به مقاطع حروف نزول كند در اعلى مراتب فؤاد است كه :

إنَّ الكلام لفى الفؤاد و انما

جعل اللسان على الفؤاد دليلا

واحد است و بسيط ، و پس از تنزل كثرت خيالى و حسى گرفت و چون ناطقه قطع سخن كرد در اعلى مراتب بطور وحدت اصليه باقى است . و همچنين به وحدت انجاميد چون سير معكوس كرد كه باز از گوش به خيال و از خيال به عقل تفصيلى و از آن به عقل بسيط اجمالى . و بالجمله از قلب به روح صعود كرد .

( ( 3089 ) ) چون شما را حاجت طاحون نماند * آب را در جوى اصلى باز راند

ن 153 6 - ك 62 6

طاحون : آسيا .

( ( 3092 ) ) اى خدا جان را تو بنما آن مقام * كه درو بىحرف مىرويد كلام

ن 153 9 - ك 62 8

بىحرف مىرويد كلام : آن كلامى است كه حق را با روح بسيط و با جان و جان را با دل هست .

اين است كه حكيم جان را نفس ناطقه مىگويد . خاصه جانى كه ناطق بالحق عن الحق باشد و عرفا بعض خواطر را كه حق بر قلب منوّر وارد مىسازد خواطر ربانيه مىگويند . و سهل تسترى او را به نقر الخاطر مسمى نموده و در حديث است كه : إِنَّ فى اُمَّتى مُكَلِّمينَ مُحدِّثينَ . ( 1 )

( ( 3095 ) ) تنگتر آمد خيالات از عدم * ز ان سبب باشد خيال اسباب غم

ن 153 12 - ك 62 9

( 1 ) شرح اصول كافى ملا صدرا ، ص 484 .