شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ١٧٠

( ( 2939 ) ) پير تابستان و خلقان تير ماه * خلق مانند شبند و پير ماه

( ( 2917 ) ) پس قيامت روز عرض اكبر است * عرض او خواهد كه با كرّ و فرست

ن 144 18 - ك 59 7

عرض اكبر : اقتباس است از آيهء شريفه : يَومُ العَرضِ الَاكبَرِ ( 1 )

و عرض ، اظهار كردن ، و عرض آخرت مانند سان ديدن لشكر است .

( ( 2924 ) ) پس خزان او را بهار است و حيات * يك نمايد سنگ و ياقوت زكات

ن 145 3 - ك 59 10

زكات : در لغت به معنى نماز و بركت و طهارت آمده ، و اينجا طهارت و مدح هر دو مناسب است يعنى ياقوت پاك و لطيف يا ياقوت ممدوح ، از باب اطلاق مصدر بر مشتق .

( ( 2926 ) ) خود جهان آن يك كس است و آن مه است * اختران هر يك همه جزو مه است

ن 145 5 - ك 59 12 و

آن مه است : ( به كسر ميم ) بزرگ و مهتر و مراد انسان كامل است كه نسخهء كتاب مبين شرح وجود اوست و همهء عوامل طفيل اويند چنان كه در حقيقت محمديه است كه :

سر خيل تويى و جمله خيلند

مقصود تويى همه طفيلند

( ( 2933 ) ) تا هليله نشكند با ادويه * كى شود خود صحت افزا در ريه

ن 145 11 - ك 59 16

ريه : شش كه از اعضاى تنفس است .

گر چه جسمت نازك است و بس نزار

بر نمىآيد جهان را بىتو كار

ن ندارد - ك 59 18

بر نمىآيد : چه تو دليل بر پيرى ، و تهى دستان را به غناى او دستگيرى .

( ( 2936 ) ) گر چه مصباح و زجاجه گشته اى * ليك سر خيل دلى سر رشته اى

ن 145 15 - ك 59 19

گر چه مصباح و زجاجه گشته اى : گذشت تأويل مصباح و زجاجه . يعنى گر چه در سير تنزل روح و قلب بلكه شجرهء زيتونهء نفس گشته اى ليك در باطن لطيفهء سريّه هستى بلكه لطيفهء خفويه و اخفويه .

( ( 2938 ) ) بر نويس احوال پير راه دان * پير را بگزين و عين راه دان

ن 145 17 - ك 59 20

راه دان : اول اسم فاعل ، و دوم امر . پس ايطاء نيست .

( ( 2939 ) ) پير تابستان و خلقان تير ماه * خلق مانند شبند و پير ماه

ن 145 18 - ك 59 20

( 1 ) چنين آيه اى در قرآن كريم وجود ندارد و شايد مراد آيات 20 يا 34 سورهء احقاف باشد . .