شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ١٢٤

( ( 1766 ) ) هر كه شد مر شاه او را جامه دار * هست خسران بهر شاهش اتّجار

( ( 1752 ) ) من دلش جسته به صد ناز و دلال * او بهانه كرده با من از ملال

ن 86 13 - ك 36 35

دلال : عربى ، ناز . يعنى بردم به خدمتش به صد ناز كشيدن و او ملال آورد .

( ( 1754 ) ) من ندانم آن چه انديشيده اى * اى دو ديده دوست را چون ديده اى

ن 86 15 - ك 36 36

من ندانم : استفهام انكارى . گويا زبان قدس حقيقت مىفرمايد :

و قد آن أن ابدى هواك و من به

ضناك بما يفنى ادّعاك محبتى

حليف غرام أنت لكن بنفسه

و ابقاك وصفاً منك بعض ادلَّتى

فلم تهونى ما لم تكن فىّ فانيا

و لم تفن ما لم يجتلى فيك صورتى

اى دو ديده : از باب صنعت ايهام است كه لفظ معنى قريبى و معنى بعيدى داشته باشد . معنى بعيدش اراده شود نه قريب . و اينجا معنى قريب معلوم است و آن مراد نيست و بعيد مراد است يعنى دو بين .

( ( 1755 ) ) اى گران جان خوار ديدستى مرا * ز انكه بس ارزان خريدستى مرا

ن 86 16 - ك 36 36

اى گران جان : كنايه از مردم سخت جان .

ارزان خريدستى : ارزان با گران جان ايهام التضاد دارد و اين ارزانى كنايه از آن است كه خدا خودآست .

خيام راست :

در جستن جام جم بسى پيمودم

روزى ننشستم و دمى نغنودم

ز استاد چو وصف جام جم بشنودم

خود جام جهان نماى عالم بودم

( ( 1764 ) ) او چو جان است و جهان چون كالبد * كالبد از جان پذيرد نيك و بد

ن 87 8 - ك 37 9

او چو جان است : يعنى وجودات و كمالات از غيرت و غير آن همه اظلال او و اظلال صفات اويند .

اى سايه مثال گاه بينش

در پيش وجودت آفرينش

( ( 1765 ) ) هر كه محراب نمازش گشت عين * سوى ايمان رفتنش ميدان شين

ن 87 9 - ك 37 10

عين : يعنى آن كه در مقام عين اليقين است ، بر آثار علم اليقين اقتصار او قصور است .

ميدان شين : مىشود از دانش باشد . و بهتر آن است كه به فتح ميم و كسر نون بخوانيم كه مضاف باشد به شين .

( ( 1766 ) ) هر كه شد مر شاه او را جامه دار * هست خسران بهر شاهش اتّجار

ن 87 10 - ك 37 10

اتجار : تجارت .