شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ١٠٥

( ( 1374 ) ) كشتن اين كار عقل و هوش نيست * شير باطن سخرهء خرگوش نيست

( ( 1345 ) ) كه بپرورد اصل ما را ذو العطا * تا درخت استغلظ آمد فاستوى

ن 66 15 - ك 29 21

شطاهء : اين و قولش استغلظ آمد فاستوى اقتباس از قرآن مجيد است كه فرموده است : مثل كسانى كه با پيغمبر ما هستند * ( كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَه فَآزَرَه فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِه يُعْجِبُ اَلزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ اَلْكُفَّارَ 48 : 29 ( 1 )

يعنى مثل زراعتى است كه بيرون آيد شاخهء او ، پس درشت شود ، پس بايستد بر ساق خود به طريقى كه به عجب آورد دهقانان را از خرمى تا به خشم آرد مشركان را .

( ( 1346 ) ) جانهاى بسته اندر آب و گل * چون دهند از آب و گلها شاد دل

ن 66 16 - ك 29 22

جانهاى بسته : يعنى آن زرع كذايى جانهاى بسته اندر آب و گل است كه وارسته شوند از علاقهء تن .

( ( 1351 ) ) اى تو شيرى در تك اين چاه فرد * نفس چون خرگوش خونت ريخت خورد

ن 66 21 - ك 29 24

اى تو شيرى : يعنى عقل مانند شيرى است در قعر چاه طبيعت مانده ، و خرگوش چون نفس امّاره و مسوله بر عقل مسلط شده ، و نخجيران بشارت يافته ، قواى مدركه و محركه كه در اطاعت عقل مشقّت و كراهت دارند و همه ياغى و طاغى بر عقلند .

( ( 1370 ) ) آن كه ملكش برتر از نوبت تنند * برتر از هفت انجمش نوبت زنند

ن 67 19 - ك 30 2

( ( 1371 ) ) برتر از نوبت ملوك باقىاند * دور دايم روحها با ساقىاند

ن 67 20 - ك 30 3

آن كه ملكش . . . : [ تا آخر دو بيت ] يعنى ملك باقى و دولت دايم دولت روح است كه در بزم وصال با ساقى سَقيهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً در شرب دايم است .

يك دو روز چه كه دنيا ساعتى است

هر كه تركش كرد اندر راحتى است

ن ندارد - ك 30 4

يك دو روز چه كه دنيا ساعتى است : چه هزار سال تعيّش را هر گاه نسبت دهى به عمر ابدى كه در پيش دارى . در مظهريت لطف يا قهر چه خواهد بود ؟ كه متناهى را به غير متناهى نسبتى نيست .

بل قليل را به كثير متناهى نسبت است ، هر چند كثير در غايت كثرت باشد . اين است كه در بيت بعد پندار فرمود .

( ( 1374 ) ) كشتن اين كار عقل و هوش نيست * شير باطن سخرهء خرگوش نيست

ن 68 3 - ك 30 7

سخره : زبون و زير دست .

( 1 ) قرآن كريم ، سورهء فتح ، آيهء 29 .