كشاف الفهارس — الصفحة ١٩١

- يا ايه الساحر ، در آية ء 49 زخرف .

- ايه الثقلان ، در آية ء 31 رحمن .

* حذف الف دوم - طبق قرائت ابن كثير - در :

- لا اقسم بيوم القيمة ، آية ء 1 قيامة .

* حذف الف أول - طبق قراآت همه ء قراء - در :

- لا اذبحنه ، در آية ء 21 سوره ء نمل .

* وموارد ديگر كه اينجا مجال بازگو كردن آنها نيست .

طريقه ء توزيع قراآت بر مصاحف در زمان خلافت عثمان :

روشى كه نويسندگان در زمان عثمان براي توزيع قراآت در مصاحف پيش گرفتند به شرحي است كه از اين پس

مطالعه مى كنيد :

1 . اگر شكل وصورت كلمه فقط پذيراى يك قرائت مى بود - وضمنا قرائت آن به صورت ديگر محرز مى گشت

- در نگارش آن كلمه بدينگونه عمل مى كردند كه طبق يك قرائت بر يك مصحف ، وطبق قرائت ديگر بر مصحف

ويا مصاحف ديگر مى نگاشتند ، مانند : ( قال موسى ) ( 1 ) كه در مصحف مكة بدون واو ، ودر ساير مصاحف با واو : (

وقال موسى ) كتابت شده بود . و ( يا عباد ) ( 2 ) كه در برخى مصاحف بدون ياء ، ودر برخى ديگر با ياء : ( يا عبادي ) )

نگارش شد .

براي آگاهى بيشتر نسبت به اين مسأله بايد به سخن أبو عمرو عثمان بن سعيد دانى بنگريم كه قبلا آنرا ياد

كرديم .

2 . چنانكه شكل وصورت كلمه أي - به خاطر عارى بودن آن از مشخصات املائي از قبيل نقطه واعراب - در

برابر قراآت مختلف قابل انعطاف بود آنرا به يك صورت در تمام مصاحف مى نگاشتند مانند :

( فتبينوا ) در آية ء 6 سوره ء حجرات و ( فتثبتوا ) ، كه اگر اين كلمه فاقد مشخصات املائي باشد به هر دو

صورت قابل قرائت است .

( فتلقى آدم من ربه كلمات ) در آية ء 37 بقره ، كه در صورت فقدان اين مشخصات به چند صورت قابل قرائت

مى باشد [ به اين معنى كه ابن كثير ، ( آدم ) را به نصب ، و ( كلمات ) را به رفع خوانده ، وقرائت ساير قراء به عكس

است ، ( 3 ) واگر اين قسمت از آية ، معرب ومشكول نباشد ، در برابر هر دو قرائت قابل انعطاف است ] .

كارى كه عثمان بدان قيام كرد در جهت حل مشكل اختلاف ميان مسلمين در قراآت بوده است ، اختلافي كه

گاهى به درگيريهاى سختى ميان آنها منجر مى شد ، وهرج ومرجى را در قراآت باعث مى گشت . اين مساعي با

موفقيت توأم بود ، واز سوى ديگر باعث صيانت قرآن از نفوذ قراآت غير معتبر در تلاوت آن شد .

شروع نقط وشكل ، واعجام قرآن كريم :

مصاحف به همين صورت ، يعنى بدون هر گونه مشخصاتى از نظر شكل واعراب ، ونقطه هاي حروف متشابه

نگارش مى شد ، وموجب نفوذ قراآتى در قرآن مى گرديد كه عثمان وصحابه مى خواستند از آنها پيشگيرى كنند .

بارى به خاطر مشخص نبودن كلمات از لحاظ اعراب ونقطه هاي حروف متشابه ، تصحيف در قرائت رو به

ازدياد نها ، به ويژه در عراق - كه غير عرب نيز در اين سرزمين به سر مى بردند - لغزش مردم در قرائت قرآن بسيار

1 . قصص ، 37 . 2 . زخرف ، 68 . 3 . مجمع البيان 1 / 88 .