كشاف الفهارس — الصفحة ١٧١

اثبات وتواتر آن جز از رهگذر اين فن - يعنى علم أسانيد - راه ديگرى وجود ندارد ) ( 1 ) .

ابن مجاهد در اين باره دو حديث را ياد كرده است ( 2 ) :

1 . ( از ابن مسعود روايت شده است كه مى گفت : در امر قرائت ، تابع وپيرو باشيد ، واز پيش خود بدعت

نگذاريد ، چرا كه تحقيقا نياز شما در اين امر برآورده وتأمين شده است ) .

2 . ( از أمير المؤمنين على ( عليه السلام ) روايت شده است كه فرمود : رسول خدا ( صلى الله عليه وآله وسلم )

به شما دستور مى دهد قرآن را همانگونه كه به شما آموختند قرائت كنيد ) .

به خاطر اينگونه روايات است كه علماء ، قرائت قرآن را - بر طبق قياس مطلق - نهى كرده اند . قياس مطلق

اين است كه نتوان براي قرائت ، أصل ومأخذى روائي يافت تا بتوان قرائت را به آن ارجاع داد ، ويا بر پايه

واستوانه أي استوار مبتنى نباشد كه بتوان بدان اتكاء واطمينان كرد ) ( 3 ) .

ونيز به همين جهت است كه بسيارى از أئمة واساتيد قرائت - از قبيل نافع وأبى عمرو - مى گفتند :

( اگر من حكم روايت ونقل ، موظف نمى بودم كه صرفا مطابق نقل وروايت ، قرآن را قرائت كنم ، قرآن را

چنين وچنان قرائت مى كردم ) ( 4 ) .

بايد در ميان متقدمين ، ( ابن مقسم بغدادي ) را دراين باره از افراد استثنائي برشمرد ، چرا كه أو معتقد بود

مى توان قرآن را به همان صورتي كه با رسم الخط مصحف عثماني سازگار است قرائت كرد ، اگر چه چنين قرائتي

روايت نشده باشد ( 5 ) .

در ميان معاصرين ، آية الله خوئى معتقد است قراآت - به احتمال قوى - محصول اجتهاد وآراء خود قراء

مى باشد . ونيز إبراهيم ابيارى صريحا قراآت را به عنوان ( اجتهاد قراء ) قلمداد كرده است .

سيوطى مى گويد : ( گروهى از متكلمين برآنند كه اجتهاد در اثبات قرائت وياوجوه وحروف خاصي جائز

مى باشد ، مشروط به آنكه اين وجوه در عربيت درست باشند ، اگر چه ثابت نشود كه نبي أكرم ( صلى الله عليه وآله

وسلم ) بدان قرائت كرده است .

اما أهل حق وآنانكه سخن به درستي بر زبان مى آورند اين نظريه را نمى پذيرند ،

بلكه قائلين آن را تخطئه كرده اند ) ( 6 ) .

نظريه ء اجتهادي بودن قرائت را بايد مخالف نظريه ء تمام مسلمينى دانست كه علما وعملا باآن مخالف هستند .

آيا مى توان در مسأله قرائت به قياس تكيه كرد ؟

پاره أي از علماء ، ( قياس مقبول ) را به عنوان يكى از مصادر قرائت برشمردند .

قياس مقبول بدين معنى است : قرائتي را كه از نبي أكرم ( صلى الله عليه وآله وسلم ) روايت نشده - از نظر جواز

قرائت - بر قرائتي كه از آنحضرت روايت شده است حمل وقياس كنيم . وأين قياس به خاطر وجود علت مشترك

ميان ايندو قرائت است كه مى توان همين علت را مجوز آن دانست .

براي اينكه كاملا از اين مطلب آگاه شويم عبارتي از مقدمه ء كتاب المباني را به عنوان مثال ونمونه ء قياس مقبول

ياد مى كنيم .

نويسنده ء اين كتاب [ كه ناشناخته مانده است ] مى گويد :

( وجه دوم از وجوه قراآت اين است كه قرآن كريم بر طبق لغتي نازل شده است ، آنگاه بعضي از قراء خود را از

قيد لغت خاص رها ساخته وبه لغت ديگرى از لغات عرب روى مى آورند كه ميان اين دو لغت از لحاظ معنى تفاوت

1 . غيث النفع ، ص 21 . 2 . السبعة ص 46 ، 47 . 3 . النشر 1 / 17 . 4 . النشر 1 / 17 . 5 . غيث النفع ، ص 218 . 6 . الاتقان 1 / 78 ، به نقل از الانتصار قاضى أبى بكر باقلانى .