كشاف الفهارس — الصفحة ١٥٣

- منظور از عموم و ( عامه ) نزد آنان عبارت از آن وجهي بود كه أهل مدينه وأهل كوفه بر آن توافق داشتند ،

كه ناگزير مى بايد آنرا اختيار مى كردند .

- أحيانا أهل حرمين ( مكة ومدينه ) را از تعبير ( عامه وعموم ) در مدنظر مى گرفتند .

- ونيز گاهى هدف آنها از ( عامه ) عبارت از آن وجهي بود كه نافع وعاصم در آن اتفاق نظر داشتند ، لذا

قرائت اين دو أستاذ مطمئن ترين قراآت وداراى صحيح ترين سند وفصيح ترين قراآت در عربيت محسوب

مى گرديد . وقراآت أبى عمرو وكسائي - به ويژه از نظر فصاحت - در نوبتي پس از قراآت نافع وعاصم قرار

داشت ) ( 1 ) .

اگر ما بخواهيم راجع به تطور مقياس قراآت متواتره - كه از قرن چهارم پديد آمده - آشنائى به هم رسانيم

ودرباره ء آنچه ابن خالويه در كتاب القراءاتد كرده است آگاه گرديم ، بايد اين تطور را در همان شرط سوم

( پذيرش عامه ) ترسيم كنيم . وأحيانا اين تطور به وضع وايجاد قيود مضبوط وشرائط كافى فزونترى بر مى گشت

تا مبادا قرائت از أداء وظيفة ء خود در جهت حفظ ونگاهبانى لفظ ونص قرآن كريم ، خارج وناتوان گردد .

مرحله ء شانزدهم

عصر تطور مقياس امتياز ميان قراآت صحيح وقراآت غير صحيح :

در اين مرحله ، مقياسي كه مكي ابن أبي طالب براي تشخيص وامتياز ميان قراآت صحيح وغير صحيح ياد كرده

بود تطور يافت . منظور از ذكر اين مقياس آن بود كه مبادا در قرائت قرآني ، قرائتي - كه از قراآت قرآني نبوده - نفوذ

كند ، از قبيل قراآت غير مسند ، وقراآتى كه روايات مربوط به آن ضعيف است ، وقراآتى كه متواتر ويا مستفيض

نيست ، ويا قراآتى كه آنرا فقط يك راوي از قراء سبعه نقل كرده ونتوان آنها را - به خاطر آنكه سند آنها قطعي

نيست - به عنوان قرآن برشمرد .

همه ء اين نگرانيها وتطور مقياس از آنرو بودكه شرط سوم يعنى پذيرش وتوافق عامه أحيانا به گونه أي تلقى

مى شد كه نمى توانست به وظيفة ء خود - يعنى به ضبط ومصونيت قرآن وقرائت صحيح آن قيام كند ، لذا اين شرط

ووصف را مى بايد به شرط ووصفي - كه از دقتي فزونتر وتوانائى بيشتر در أداء اين وظيفة برخوردار است -

دگرگون مى ساختند .

مقياس صحت واعتبار قراآت در اين مرحله :

مقياس صحت قراآت بدينصورت تطور ودگرگونى يافت كه مى بايد قرائت داراى شروط وأركان زير مى بود :

1 ) صحت سند .

2 ) انطباق با قواعد عربيت ولغت .

3 ) انطباق با رسم الخط مصحف عثماني .

كواشى موصلي ( م 680 ه‍ . ق ) مى گويد :

( هر قرائتي كه داراى سندى صحيح ومتضمن مجوزى در عربيت مى باشد ، وتلفظ آن با رسم الخط عثماني

منطبق به نظر رسد بايد آنرا از جمله ء ( أحرف سبعه ) أي دانست كه طي روايات بدانها تصريح شده است ، ولو آنكه

آنرا هفتاد هزار نفر - بطور دسته جمعى ويا پراكنده - روايت كرده باشند .

1 . الإبانة ، ص 48 - 50 .