شناخت قرآن ( فارسى ) — الصفحة ٥٧

انواع شمول و گسترش معنى

المرتمى فى دجى و المبتلى بعمى * و المشتكى ظمأ و المبتغى عينا

يأتون سدّته من كلّ ناحية * و يستفيدون من نعمائه عينا

در حقيقت كلمهء " عين " را در چهار معنى به كار برده است . خورشيد ( براى رفع تاريكى ) چشم ( براى رفع كورى ) چشمه ( براى رفع تشنگى ) و طلا ( براى اداء بدهكارى ) .

و وقتى شاعر فارسى مىگويد :

دى در باديه شير بود ، ديديم * آن را بريختيم و از آن هم گريختيم

شير را در دو معنى به كار برده .

و چون ديگرى مىگويد « كمان ابروى ناز تو را به آن سختى كشيد گر چه به آسانى ولى دو ماه كشيد » دو ماه را به دو معنى به كار برده : 1 - دو ماه از نظر زمانى طولى كشيد ، 2 - دو هلال ماه را ترسيم نمود .

اين كه گفتيم در كلمات مفرده بود . در جملات تركيبى هم گاهى يك جمله به دو معنى به كار رفته است همچون :

خرى پيشكش برد و بستد قضا را * اگر خر نمىبود قاضى نمىشد

و يا :

اى چائى سرد داده بر ما * آتش به سماورت بيفتد

البته اين گونه استعمالها در گفت و شنودهاى معمولى خيلى زياد نيست ، بنا به روايات ما در زبان قرآن هم اين كار شده و يك لفظ در دو معنى به كار رفته است .