تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — الصفحة ٢٢٩

طريقهء سوم

و در هر امرى پيرو حق مىباشد ، با هر كس باندازهء عقل و ادراكش تكلم مىكند ، براى مردم به قدر استطاعت آنها وضع احكام مىكند ، و همين شخص پيغمبر و رسول مىباشد .

طريقهء سوم

طريقهء سوم

براى شناسائى اين طريقه قبلا بايد مقدمات ذيل را بخاطر گرفت :

1 - نظر باينكه « ممكن » وجود و عدمش مساوى است لذا براى اينكه ( ممكن ) بوجود بيايد بودن مرجحى لازم است كه بواسطهء آن وجود بر عدم ترجيح پيدا كند و اين مرجح علت ممكن مىباشد .

2 - براى هر قسم حركت محركى ضرور است باشد .

حركات هم دو قسمند ، طبيعى و ارادى ، براى حركت ارادى لازم است كه در محرك آن اراده و اختيار يافت شود .

حركت ارادى هم دو قسم است خير و شر ، براى قسم اول ضرور است كه محرك وى داراى عقل و تدبير باشد و مبنى بر همين است كه فرموده ( وَ أَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها ) يعنى خدا در هر آسمان بوسيلهء وحى حكمش را انفاذ داشت .

3 - همچنانكه براى حركات انسانى نياز بارادهء و اختيار است يعنى بدون اراده و اختيار حركت صورت وقوع پيدا نميكند همچنين براى اين حركات رهنمائى هم ضرور است كه راه درست و صحيح را نشان بدهد تا كه او حق را از باطل و راست را از دروغ و خير را از شر بتواند تميز دهد .

4 - اوامر و احكام خدا دو قسمند تدبيرى و تكليفى ، اما قسمت اول و آن در تمام - نظام عالم جارى و سلسلهء تدبير و نظامى كه در تمامى عالم به نظر مىآيد مبنى بر همين - است : چنان كه در قرآن مجيد وارد است - :

وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ .

أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ خورشيد و ستاره و ماه تمام تحت فرمان اويند .

و اما حكم تكليفى و آن فقط براى انسان است ، چنانچه در قرآن است - :

يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ .

هان مردم عبادت كنيد پروردگار خود را آن خدائى كه همهء شما را آفريده .