تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — الصفحة ١٨٠

روحانيات يا غير محسوسات ملائكه - وحى - واقعات قيامت و غيره و غيره

طفل ماهيت نداند طمث را * جز كه گوئى هست چون حلوا تو را

كى بود ماهيت ذوق جماع * مثل ماهيات حلوا اى مطاع

ليك نسبت كرد از روى خوشى * با تو آن عاقل كه تو كودك‌وشى

و در جاى ديگر مىنويسد كه وقتى كه معلم طفلى را ميخواهد تعليم دهد ناچار - است به زبان او سخن گويد چنان كه ميفرمايد : -

بهر طفل نو پدر تى تى كند * گرچه عقلش هندسه گيتى كند

كم نگردد فضل استاد از علو * گر « الف چيزى ندارد » گويد او

از پى تعليم آن بسته دهن * گويد او حطى و هوز كلمن

در زبان او بيايد آمدن * از زبان خود برون بايد شدن

او در يك مورد ميگويد : -

چون‌كه با كودك سر و كارت فتاد * هم زبان كودكى بايد گشاد

كه برو كتاب تا مرغت خرم * يا مويز و جوز فستق آورم

3 - روحانيات يا معانى هستند كه براى انبياء و اولياء به صورت جسمانى محسوس و مرئى ميشوند و همين قسمت است كه شاه ولى الله و شيخ اشراق آن را تعبير بعالم مثال و عالم اشباح ميكنند و امام غزالى نام آن را تمثل خيالى ميگذارد و چون همين صورت است كه كثير الوقوع است و ديگر چون ملاحده اعتراض زياد به آن ميكنند لذا ما آن را بسط داده مفصلا در اطراف آن صحبت ميداريم .

و اول از همه بايد بگويم كه از روى علوم موجوده و فلسفهء جديد اعتراضى بر اين احتمال وارد نيست . حقيقت تمثل خيالى كه غزالى آن را گفته اين است كه معانى متمثل شده به نظر مىآيند و صداها و كلماتى شنيده ميشوند عينا همانطور كه در خواب پيش مىآيد ، حالت خواب و آنچه را كه در خواب پيش مىآيد هيچ‌كس نميتواند آن را انكار كند ، حال بايد در اين غور كرد كه در خواب چگونه اين حالت پيش مىآيد . راز آن فقط اين است كه در خواب حواس ظاهرى معطل مىشوند و روح يا نفس و يا قوهء متخيلهء تنها كار مىكند . حال اگر بيك شخص بعضى اوقات بواسطهء استغراق و محويت