تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — الصفحة ١٧٩

روحانيات يا غير محسوسات ملائكه - وحى - واقعات قيامت و غيره و غيره

آسمان و زمين و جواب انها ، اقرار گرفتن از ذريات آدمى در ازل ، تمكن يا جلوس خدا بر عرش و غيره و غيره .

2 - روحانيات را به طرز و روش جسمانيات ادا كرده‌اند و اين يك طريقه‌اى - است مشترك در تمام مذاهب و ديانات . انسان فقط چيزهائى را ميتواند درك كند كه با يكى از حواس محسوس شده باشد و لذا وقتى كه بنا شود چيزهائى را بيان كنند كه مربوط و متعلق به زندگى آينده و فوق تصور انسانى است لازم است آنها را در پيرايه يا بروش و اسلوب معمول در جسمانيات ادا كنند ، مثلا براى بيان اين مطلب كه بعد از مرگ راحت و رنج خواهد بود شما غير از اين كه بباغ و انهار و كژدم و مار تعبير شود از چه راهى ميتواند آن را دست بدهيد ؟ . علامه ابن تيميه كه به تمام معنى يك مرد قشرى و ظاهرى است ولى او هم مجبور شده تسليم كند كه : -

ثم « 1 » ان الله سبحانه و تعالى اخبرنا بما وعدنا به فى الدار الآخرة من النعم و العذاب و اخبرنا بما يوكل و يشرب و ينكح و يفرش و غير ذالك فلولا معرفتنا بما يشبه ذلك فى الدنيا لم يفهم ما وعدنا به و نحن نعلم مع ذلك ان تلك - الحقائق ليست مثل هذه حتى قال ابن عباس ليس فى الدنيا مما فى الجنة الا الاسماء .

بعد ، خداى پاك خبر داد بما آنچه را از راحت و رنج كه در قيامت وعده داده - است و او بدين گونه از اطعمه و اشربه و نيز از واج و فروش اسم برده است .

چنانچه اين چيزها را ما در دنيا نديده و از آنها واقف نبوديم چگونه ميتوانستيم چيزهاى موعود را درك كنيم و مع ذلك اين را ميدانيم كه اين حقائق ابدا طرف نسبت با چيزهاى دنيوى نيستند ، چنان كه ابن عباس گفته بين چيزهاى اين عالم با مال آخرت جز در نام در هيچ چيز مشاركت نيست .

جلال الدين رومى كه از او بالاتر كه ميتواند رازدان شريعت باشد اين معنى را در موارد عديده با مثالهاى نهايت عمده بيان كرده و در يك مورد چنين مىنويسد :

هيچ ماهيات اوصاف كمال * كس نداند جز باوصاف و جمال

( 1 ) رسالهء شرح حديث نزول . ( مؤلف )