تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — الصفحة ٧٠

اما مسئلهء اول -

اعلم ان القول بتجويز انقلاب - العادات عن مجاريها صعب مشكل و العقلاء اضطربوا فيه

بايد دانست كه قائل شدن بجواز انقلاب عادت مشكل و سخت و دشوار است .

و ارباب عقل در اين خصوص مضطربند .

امام مشار اليه راجع به اين مسأله سه قول نقل كرده است :

1 - در نزد اشاعره هر گونه خرق عادت عموما ممكن مىباشد تا اين حد كه ممكن - است يك جزء لايتجزا دفعة عاقل و عالم گردد ، يا اينكه كورى كه در اندلس نشسته باشد يك نفر را كه در چين است به بيند . ! ؛

2 - نزد حكماى طبيعى به كلى ناممكن و محال است .

3 - در نزد معتزله سواى بعضى صورتهاى مخصوص ناممكن است .

حقيقت اين است كه راجع به اين مسأله اختلافاتى كه هست در اصل نزاع لفظى مىباشد . غير از اشاعره احدى قائل به اين نيست كه وجود معلول ميتواند بدون علت باشد و هر كس كه قائل به آن نيست خرق عادت را هم نميتواند قائل باشد . اختلاف از اينجا ناشى مىشود كه وقتى كه واقعه‌اى بر خلاف عادت جاريه بوقوع ميرسد عامهء مردم آن را تعبير بخرق عادت ميكنند و ميگويند خرق عادت ممكن است و الا چگونه آن واقع ميشد و حال آنكه واقعهء مزبور از اسبابى كه بوده بوقوع پيوسته است ، هر چند كه آن اسباب غير معمول يا پوشيده ميباشند . امام رازى در مطالب عاليه امكان خرق عادت را بدين طريق ثابت كرده كه ممكن است يك حركت فلكى غير معمول پيدا شود و از آن امرى بطور غير معمول بوقوع برسد . ليكن اين دانشمند خيال نكرده كه آن در اين صورت امر خارق عادت نخواهد بود چه علت آن حركت فلكى موجود مىباشد . حاصل از اين استدلال امام مشار اليه ثابت مىشود كه او اين شيء را كه بر خلاف عادت وقوع يافته - است خرق عادت مينامد ، هر چند براى آن علت غير معمولى موجود بوده .

بين اشاعره هم در اين مسئله اختلاف است . عامهء اشاعره قائل بهر نوع خرق عادت ميباشند و صدور آن را از هر شخصى هم تسليم دارند . در نزد آنها هر گونه خرق عادتى كه از پيغمبر صادر مىشود بدان گونه از اولياء بلكه كافر و زنديق و نيز جادوگر مىشود