تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — الصفحة ٣٢

استدلال بر وجود بارى

روى سليقه و نظم و ترتيب گرد آمده باشند كه يك نفر هنرپيشهء ماهر و زبردست هم بمشكل بتواند آنها را بدانسان مرتب سازد هيچ‌وقت ممكن نيست اين خيال پيدا شود كه بايد اين نظام و ترتيب به خودى خود پديد آمده باشد . شما اين را در يك مثال روشن ديگرى خوب ملتفت ميشويد . يك شعر نظامى و حافظ را بگيريد الفاظ و عبارات آن را درهم و برهم كنيد و بعد بيك آدم معمولى بدهيد و بگوئيد اين الفاظ را كنار هم بگذاريد و درست ترتيب دهيد . او صدها مرتبه آنها را پس و پيش مىكند و جلو و عقب ميگذارد ولى بطور اتفاق هم هيچ‌وقت اين نخواهد شد كه شعر حافظ و نظامى بيرون بيايد و حال آنكه همان الفاظ و همان حروف و بالاخره همان جملات هستند و فقط ترتيب آنها به هم خورده است ، پس چگونه ممكن است نظام عالم كه اين قدر با قاعده و مرتب و موزون است خود به خود قائم شده باشد . در قرآن مجيد از همين بر وجود خدا استدلال كرده است .

صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ ( نمل ) ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ ( ملك ) خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً ( فرقان ) لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ( روم ) فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا ( فاطر ) صنع خداست كه هر چيزى را در كمال اتقان و استحكام ساخته .

در نظم مستحكم آفرينش بنگر و به بين هيچ سستى و خلل در آن توانى يافت ؟ !

تمامى موجودات را او خلق كرده و بحكمت كامل و تقدير ازلى خود حد و قدر هر چيز را معين فرموده .

هيچ تغييرى در ساخت خدا ممكن نيست راه يابد .

و سنت الهى هرگز تغيير نپذيرد .

در اين آيات چنان كه ملاحظه شد نسبت بعالم سه صفت بيان شده - نخست اينكه آن كامل و بىنقص است . دوم ، موزون و مرتب است . سوم ، به اصول و ضوابطى كه غير قابل نقض و تغييرند پابند مىباشد و بايد دانست كه اين صغراى دليل است و اما كبرى و آن خود ظاهر مىباشد يعنى هر چيز كه كامل و مرتب و مستمر النظام است ممكن