تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — الصفحة ١٥٠

اعتراض ديگر ملاحده

5 - وجود شبهى يعنى شيء كه خود موجود نيست ، ليكن يك چيز مشابه آن موجود مىباشد .

بعد از بيان اقسام مزبور امام مشار اليه براى هر يك مثالهاى متعددى ذكر نموده است . مثلا در حديث است كه « در قيامت موت به شكل قوچى وارد شده و ذبح كرده مىشود » او آن را وجود حسى قرار داده است ، يا در حديث است كه حضرت رسول ( ص ) فرمود كه من يونس را مىبينم الخ . براى وجود خيالى آن را شاهد مثال آورده است .

بعد از بيان امثله و شواهد مفصله مىنويسد كه در شرع چيزهائى كه ذكر آن آمده البته انكار وجود آن مطلقا كفر است ، ليكن اگر مطابق يكى از اقسام مذكورهء بالا وجود آن اذعان شود نميشود به آن نسبت كفر داد چه آن تأويل است و از تأويل فرقه‌اى را مفر نيست ، حتى امام احمد حنبل كه از تأويل چقدر گريزان است مع ذلك احاديث زيرا را ناچار شده تأويل كند : حجر الاسود دست خداست . قلب مؤمن بين دو انگشت رحمن يعنى خدا مىباشد . از يمن بوى خوش خدا استشمام ميكنم » .

بعد ميگويد كه در احاديث آمده است كه اعمال را در قيامت ميكشند ، اعمال كه عرضند و قابل كشيدن نيست پس بايد همه را تأويل نمود . اشاعره ميگويند كاغذ نامهء اعمال كشيده مىشود . معتزله بر آنند كه مراد انكشاف حقيقت است .

بهر حال ، چنان كه ملاحظه شد هر دو فرقه مجبور بتأويل شده‌اند و اما آن كس كه ميگويد نفس عمل را كه عرض است ميكشند و مخصوصا در آن وزن پيدا مىشود اين آدم احمق و به كلى از حليهء عقل عارى و خالى است .

پس از آن امام موصوف اصول تأويل را خاطر نشان مىكند و مىنويسد امورى كه در شريعت ذكر شده اول وجود ذاتى آن را بايد اذعان داشت و اگر دليل قطعى وجود داشته باشد كه نميشود از آن وجود ذاتى مراد گرفت ، بايد وجود حسى و اگر آن هم نشد ، خيالى و بعد عقلى و اگر هيچ‌كدام نشد آن وقت وجود شبهى را بايد تصديق نمود . حال اين بحث باقى ميماند كه در نزد بعضى دليل قطعى كه موجود است