تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — الصفحة ١٤١

اعتراض ديگر ملاحده

در مقابل اين اعتراضات سه فريق هستند . اشاعره معتقدند كه تمامى اين واقعات همانطور كه بيان شده بوقوع خواهد پيوست و هيچ محالى هم لازم نميآيد . شهادت دادن اعضاء ، كشيدن اعمال ، دوام شكنجه و عذاب تمام خرق عادتند و خرق عادت عموما جايز مىباشد . غير از اشاعره بقيهء فرق قائلند كه حقيقت اصلى واقعات بعد الموت خارج از حدود ادراكات ما بوده و الفاظ و عباراتى كه در بيان انها ذكر شده جز تشابيه و امثال ( براى تقريب ذهن ) چيز ديگرى نيست . ابن تيميه در حالتى كه يك نفر ظاهرى مشهور است مع هذا در رسالهء شرح حديث نزول ، بعد از يك تمهيد محققانه چنين مىنويسد :

ثم ان الله سبحانه و تعالى اخبرنا بما وعدنا به فى الدار الآخرة من النعيم و العذاب و اخبرنا بما يوكل و يشرب و ينكح و يفرش و غير ذلك فلولا معرفتنا بما يشبه ذلك فى الدنيا لم نفهم ما وعدنا به و نحن نعلم مع ذلك ان تلك الحقائق ليست مثل هذه حتى قال ابن عباس ليس فى الدنيا مما فى الجنة الا الاسماء . « 1 »

از آن پس خداى تعالى راحت و رنج موعود در آخرت را بما خبر داد و خبر داد از چيزهائى كه جزء اكل و شرب و ساير غرائز و تمايلات بشرى است ، چنانچه ما اين چيزها را كه مشابه و مماثل با چيزهاى موعود در آخرتند نديده و نشناخته بوديم هرآينه نمىتوانستيم آنها را درك كنيم مع هذا ما اين را ميدانيم كه چيزهاى موعود غير از چيزهاى دنياويند ، حتى ابن عباس ميگويد كه بين اين دو جز در لفظ هيچ جهت اشتراكى وجود ندارد .

( 1 ) اما ماهيت بهشت كه آن را خدا خود بيان نموده اين است « فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ » معنى آنكه هيچ نفسى آگاه نيست و نميداند كه چه روشنى چشم يعنى چه راحت و لذتى براى آنها در پاداش عملشان مخفى كرده شده است و نيز خود حضرت ختمى مرتبت فرموده است : « قال اللّه تعالى اعددت لعبادى الصالحين ما لا عين رأت و لا اذن سمعت و لا خطر على قلب بشر » چنانچه حقيقت بهشت عين همين بساتين و نهرهاى جارى ، اوانى طلا و نقره ، نهرهائى از عسل و شير و شراب ، ميوه‌هاى مطبوع و لذيذ ، گل‌عذاران سيمين تن ، جوانان ماه طلعت باشد همه اينها مخالف با فرموده‌هاى خدا مىباشد چه اينها را انسان ديده و ميداند . انسان مطابق فطرت خود چيزهائى را ميتواند بفهمد يا چيزهائى ممكن است در خاطره وى خطور كند كه آن را ديده ، يا حس كرده ، يا چشيده ، يا بو كرده و يا قوهء سامعه آن را اصغا كرده باشد . بقيه در صفحهء بعد