الرحلة الحجازية ( سفرنامه حجاز ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٤٥
بازگشت خديو از مدينه به مصر
و در كار زراعت و كشت - به استثناء تعداد اندكى از آنان ، دخالتى نداشتند ، زيرا در اين منطقه كه عرب‌هاى « حويطات » به وفور در آنجا مسكن گزيده‌اند از سارقان در امان نبودند و آنان با حمله به مزارع و كشتزارهاى آنان ، تمامى محصولات آن را به يغما مىبرند . در شمال اين دهكده و در مسافت سه ساعتى از آن ، خرابه‌هاى فراوانى وجود دارد كه بزرگ‌ترين آنها به نام « بسطه » مىباشد كه گمان مىبرم از آثار مصريان باشد . سپس خرابهء « اذرح » يا ( اضرح ) است در آن جا تپه‌هاى قديمى و كهن ، با آثار عتيقهء فراوانى ديده مىشود . اين منطقه داراى آب‌هاى گوارا و زمين‌هاى حاصلخيز فراوانى مىباشد كه از دير باز نشان‌دهندهء عمران و آبادى اين منطقه مىباشد . به نظر مىرسد كه اين خرابه‌ها از آثار « 1 »
( 1 ) . منطقه‌اى كه در غرب راه آهن واقع شده است ، در فاصلهء ميان « معان » و « عمان » تا « رود اردن » ، « بحرالميت » و ادامهء آن تا جنوب مىباشد كه آثار كهن و باستانى فراوانى در آنجا به چشم مىخورد ؛ برخى از آنها مربوط به نبطىها ، فلسطينىها ، عرب‌ها ، رومىها و مصرىها ( بطالسه ) مىباشد . با شكوه‌ترين آنها آثار شهر بطره ) erteP ( ، ( كلمه‌اى يونانى است كه به معناى سنگ مىباشد ) . به گفته آنان ibarA ( ) ertep پطره يعنى سرزمين دريايى عرب كه از شهر « معان » در غرب ، 35 كيلومتر فاصله دارد و از « عقبه » در جنوب ، در حدود 130 كيلومتر فاصله دارد . هم اكنون اين مكان داراى ساختمان‌هاى با شكوه قديمى و باستانى مىباشد كه در دشتى واقع شده است با سنگ‌هايى تا ارتفاع پنجاه متر و درهاى ورودى 3 الى 9 متر كه در درون آن مجسمهء عظيمى به ارتفاع بيست متر وجود دارد كه از سنگ تراشيده شده است . در درون اين بنا كه به نام « خزانهء فرعون » مىباشد ، نقش و نگارهاى بسيار زيبايى بر ديوار نقش بسته است كه برخى گمان دارند ، اين آثار متعلق به رومىها بوده و آنان پس از به دست آوردن اين شهر ، اين بنا را براى معبود خود « ايزيس » به وجود آورده‌اند . راه اين ورودى ، به دشتى وسيع باز مىگردد كه به وسيلهء مجراى آبى از شمال غربى به سوى جنوب شرقى كه در آن شهر قرار دارد منتهى مىگردد و هم اكنون هنوز تپه‌هاى آن كه معروف به « وادى موسى » ، مىباشند . در دو سوى اين راه قبرهايى وجود دارد كه در دل كوه كنده شده است . قبرهايى كه در سمت راست بيابان ، يعنى در سمت شرق قرار دارد ، متعلق به اشراف قوم است كه روى آنها ، نقش‌ها و شكل‌هاى بسيار زيبايى حك گرديده است . اما قبرهايى كه در سمت چپ ، يعنى ( در سمت غربى ) ديده مىشود ، متعلق به عموم مردم بوده كه تعداد اين قبرها ، كمتر از 750 قبر نمىباشد كه تمامى آنها در دل كوه قرار دارد . در نزديكى آن و دل دل كوه تآترى ديده مىشود كه داراى جايگاهى براى نمايش و نشيمنگاه است و از 33 پلهء نيم