شرح اصول استنباط ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٩٣

7 - استثناء واحد و جملات متعدد

چند عام پشت سر هم ذكر شده و سپس استثنائى آمده كه صلاحيت عود به جميع جملات را دارد مثلا فرموده : اكرم العلماء و اطعم الفقراء و جالس الحكماء الّا الفاسقين منهم كه در ميان هر سه عنوان عام افراد فاسقى يافت مىشود و استثناء صلاحيت عود به همه را دارد حال چنين موردى محلّ بحث است كه آيا اين استثناء فقط به جمله اخيره برمىگردد و ساير جملات به عموميت خود باقى هستند ؟ و يا به جميع جملات قبل عود كرده و همهء آنها را تخصيص زده و از عموميت مىاندازد ؟

مثال قرآنى مطلب آيه چهارم سورهء نور است : « وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ » .

1 - « فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً » ( چه توبه بكنند يا نه ) .

2 - « وَ لا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً » ( چه توبه نكنند چه نه ) .

3 - « وَ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ » ( توبه بكنند يا نه ) « إِلَّا الَّذِينَ تابُوا » .

آيا استثناء الّا الذين تابوا فقط فاسق بودن را برمىدارد يا عدم قبولى شهادت و هشتاد تازيانه زدن را هم برمىدارد و تخصيص مىزند به غير فرض توبه ؟ در مسئله پنج قول وجود دارد :

1 - استثناء كذائى ظهور دارد در رجوع به جملهء اخيره و وضع شده براى اين معنا و اگر بخواهيم از آن همهء جملات را اراده كنيم محتاج به قرينه خواهيم بود .

( رأى ابو حنيفه و اتباع او ) .

2 - چنين استثنائى ظهور دارد و وضع شده براى عود به جميع جمل و تخصيص همهء آنها و اگر از آن خصوص اخيره مراد باشد مجاز مىشود و قرينه مىطلبد . ( رأى شافعيه و . . . ) .

3 - چنين استثنائى مشترك لفظى است ميان دو معناى مذكور يعنى يك بار