شرح اصول استنباط ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٤٣

شبهه مفهوميه

بحث ما در شبهه مفهوميه راجع به همين قسم است :

تقسيم ديگر : مجمل من بعض الوجوه نيز دو قسم است :

1 - گاهى امر آن دائر ميان متباينين است .

2 - و گاهى امر آن دائر ميان اقل و اكثر است .

متباينين در موردى است كه ميان دو يا چند چيز هيچ‌قدر جامع و متيقنى در كار نباشد مانند زيديكه مردد بين زيد بن محمد و زيد بن على باشد كه نمىدانيم كدام مراد است ؟

و اقل و اكثر در موردى است كه على كل حال قدر متيقنى در بين است كه به حكم عقل حتما مراد است ولى اكثر و مازاد مشكوك است مانند عنوان فاسق كه فرضا امرش دائر است ميان اينكه به معناى خصوص مرتكب كبيره باشد ؟ يا به معناى مطلق من خرج عن طاعة الله باشد اعم از مرتكب كبيره و صغيره ؟ قدر متيقن كه على كل حال مراد است مرتكب كبيره است .

تقسيم ديگر : در هريك از دو صورت مذكور گاهى مخصص متصل به عام است و گاهى منفصل از عام كه مجموعا چهار صورت پيدا مىكند و در اين مقام حكم آنها بيان مىشود :

1 - دوران بين المتباينين و مخصص متصل مانند اكرم العلماء الّا زيدا .

2 - دوران بين اقل و اكثر و مخصص متصل مانند اكرم العلماء العدول .

3 - دوران بين متباينين و مخصص منفصل مانند اكرم العلماء ، لا تكرم زيدا .

4 - دوران بين اقل و اكثر و مخصص منفصل مثل اكرم العلماء ، لا تكرم فساقهم .