ديوان حافظ ناشنيده پند ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٨١٣
317
( به منظور مطالعهء ترجمهء بيت نخست و مصرع دوم بيت چهارم و مصرع دوم بيت ششم ، به عنوان « معانى فارسى مصراعهاى عربى . . . » و به حرف ( م ) در اواخر همين ديوان رجوع شود . ) .
( بيت سوم ) :
« از بازگشت شاه ، ازين طرفه‌تر كه هست : »
نسخهء 805 . (
« از بازگشت شاه درين طرفه نوبت است »
حافظ به سعى سايه ) .
( بيت پنجم ) :
« مىجستم از سحاب كرم رحمتى ولى . . . »
نسخهء خطى 805 هجرى .
الف - ( بيت ششم ) :
« در سيل غم فتاد و سپهرش به طنز گفت »
نسخهء 805 : - ب - « سيل » صحيح است » ( ص 188 شاعر ساحر همايون‌فرخ ) .
در نسخهء مورخ هشتصد و پنج هجرى قمرى ، اين آخرين بيت غزل را كه ما به چاپ رسانده‌ايم ضبط نكرده‌اند و به جاى آن ، سه بيتى را كه ذيلا مىآوريم ، نوشته‌اند :
ساقى بيا كه دور گل است و زمان عيش * پر كن پياله و مخور اندوه بيش‌وكم
بشنو ز جام باده كه اين زال نوعروس * بسيار كُشت شوهرِ چون كيقباد و جم
حافظ تو ملك جم مطلب ، جام جم بخواه * كأين بود قول بلبل دستان‌سراى جم .
« اين بيت تخلص صحيح است ، « جام جم » انسان كامل است . . .
دكتر همايون‌فرخ .
ديوان شاعر ساحر ، ص 188 - .
[ به استثناى بيت
بشنو ز جام باده . . .
به علّت تكرار قافيه ؛ در پايان غزل ، همين دو بيت رجحان دارد و صحيح است ] .