شرح حال و آراى فلسفى ملا صدرا ( فارسى ) — الصفحة ١٠٩
نظر ملا صدرا در معاد جسمانى
نظر ملا صدرا در معاد جسمانى
نظر ملا صدرا در معاد جسمانى
صدر المتألهين در معاد نظريه خاصى دارد كه قبل از او كسى قائل به اين قول نبوده است ، چون مبانى و اصولى را كه محققان قبل از صدر الدين به آن اعتقاد داشتهاند ، بهكلى كميتشان در معاد لنگ بوده است و با آن مبانى اعتقاد به معاد جسمانى مستلزم انكار اوليات عقل نظرى است . ما براى واضح شدن مبناى آخوند ملا صدرا ناگزيريم از ذكر اقوال در معاد .
شيخ الاشراق اين قاعده را به نحو اعلا و اتم تقرير نموده است و از آن استفاده بيشترى نموده است . با همين قاعده از براى طبايع عالم افراد مثالى و فرد عقلى مجرد به نام رب النوع اثبات نموده است . رجوع شود به مطارحات و حكمة الاشراق و تلويحات و هياكل و الواح عماديه و پرتونامه و يزدانبخش . اجراى اين برهان دو شرط دارد : يكى آنكه استعمال شود در موجودات متحد الماهية يعنى شريف و خسيس فرد يك طبيعت باشند و ديگر آنكه فردى را كه با اين قاعده اثبات مىنماييم وجودش ممكن باشد و در وجود احتياج به شرايط مادى نداشته باشد ، بلكه صرف امكان ذاتى كافى از براى فيضانش از علت باشد . در اثبات فرد مثالى مىگوييم از براى انسان غير از فرد مادى كه محرز الوجود است ، فرد ديگرى كه در تحقق احتياج به ماده ندارد ممكن است . ممكن اخس كه موجود است بايد اشرف قبل از آن موجود باشد ، اگر موجود نباشد از چند وجه خالى نيست يا آنكه با اشرف از علت معا صادر شدهاند . لازمهء اين صدور كثير از واحد است و يا آنكه بعد از اشرف صادر خواهد شد ، لازم مىآيد كه معلول از علت به حسب وجود اقوى باشد و اگر اشرف نه با اخس و نه بعد از اخس و نه قبل از اخس موجود شود ، بايد ممكن نباشد و فرض آن است كه طبيعت ممكن است و عدم وجودش بايد بنابراين مستند به جهات خارج از ذاتش باشد و چون صرف امكان ذاتى كافى از براى فيضان از علت است ، بايد علتش تمام نباشد و وجودى كاملتر از واجب الوجود متصور شود و چون حق تعالى جامع جميع كمالات و نشآت وجوديه است و هر موجودى كه صلاحيت از براى موجود شدن داشته باشد ، ايجاد مىنمايد بايد ممكن اشرف قبل از اخس موجود شود . يكى از طبايع ممكنه همانطورى كه بيان شد افراد مثاليهاند . بايد قبل از وجود اين نشأه موجود شوند . پس اينكه ملا عبد الرزاق گفت حكماى مشائين علاوهبراينكه دليل بر وجود چنين موجودى ندارند ، بلكه برهان بر امتناعش دارند ، حرف بىاساس است . شرح اين كلام در بيان عقيده آخوند در ارباب انواع خواهد آمد .