منطق و مباحث الفاظ ( مجموعه متون و مقالات تحقيقى ) — الصفحة ٤٧٦

16 اصطلاح « مشكك » در آثار ارسطو و فلسفهء اسلامى و آثار ابن ميمون

اطلاق مىشود به مثال مىآورد . اما سرچشمهء اين دو نوع تمايز را نيز مىتوان ارسطو دانست . در تمايز نخست عبارت غزالى « اوليّه و آخريّه » منعكس‌كنندهء دو واژهء متضاد يونانى

epomenos

و

protos

مىباشد .

گذشته از اين ، مثالى كه غزالى براى روشن ساختن اين دو اصطلاح مىآورد يادآور گفتار ارسطو است كه مىگويد لفظ « اوّل » )

protos )

بر چيزهائى اطلاق مىشود كه « وجود » بالذات )

kath auto )

بر آنها تعلق مىگيرد در تباين با چيزهائى كه وجود بر آنها به وساطت چيز ديگر )

kat allo )

تعلق مىپذيرد « 1 »

. در مورد اخير وى مىتوانست گفته باشد كه « وجود » به طور « ثانوى » يا به « تأخّر » )

epomenos )

به اين چيزها تعلّق مىگيرد ، چنان كه در جاى ديگر گويد « وجود » اول بر يك قسم از اشياء حمل مىشود مانند حمل وجود بر « جوهر » و در « ثانى » )

epomenos )

بر قسم ديگرى از اشياء حمل مىشود مانند حمل وجود بر عرض « 2 »

. اما در مورد تمايز دوّم غزالى يعنى تمايز ميان « شدّت » و « ضعف » اين دو اصطلاح « لفظا » يادآور دو واژهء متضاد يونانى

erema sphodra

است كه اغلب در نوشته‌هاى ارسطو به كار مىرود « 3 »

. اما با توجه به اين حقيقت كه غزالى آنها را در اينجا در اشاره به تفاوت معناى « سفيدى » در اطلاق بر اشياء سفيد مختلف به كار مىبرد ، مىتوان استنباط كرد كه واژه‌هاى « شدت » و « ضعف » منعكس‌كنندهء عبارت يونانى « كمتر و بيشتر » )

to mallon kai to etton )

هستند كه اغلب ارسطو در چنين مواردى به كار مىبرد . مثلا آنجا كه مىگويد : « گفته مىشود كه يك چيز بيشتر

( mallon )

و يا كمتر )

etton )

از چيز ديگر سفيد است » « 4 »

.

( 1 ) - Metaphysics Vll , 6 , 1031 b , 13 - 14 .

( 2 ) - lbid . vll , 4 , 1030 a , 21 - 22 .

( 3 ) - براى مثال نگاه كنيد به Topics lll , 2 , ll 7 b 23 و همچنين به : Benitz lndex Aristotelicus

( 4 ) - Categories , Ch . 8 , 10 b . 26 .