منطق و مباحث الفاظ ( مجموعه متون و مقالات تحقيقى ) — الصفحة ٤٧٤
16 اصطلاح « مشكك » در آثار ارسطو و فلسفهء اسلامى و آثار ابن ميمون
آن است كه بر دو چيز مختلف كه مؤدّى به يك غايت هستند اطلاق شود ، « چنان كه گويند علم بر اضداد )
enentia )
يكى است ( زيرا متضادان هر دو غايت علم هستند نه يكى باشد و ديگر نباشد . ) » « 1 »
اما نه ارسطو نه مفسر گفتار وى اسكندر افروديسى مثالى را كه فارابى و ابن سينا ذكر كرده‌اند نياورده‌اند . ارسطو در اين مورد اصلا مثال نياورده است .
اسكندر افروديسى سه مثال آورده است : مانند ( 1 ) پزشكى كه دانش تندرستى و بيمارى هر دوست ( 2 ) موسيقى كه دانش آواهاى هماهنگ و ناهماهنگ است ، ( 3 ) ژيمناستيك ( ورزش ) كه هم دانش شرايط جسمانى خوب ، و هم دانش شرايط جسمانى بد است » « 2 »
.
اما رد مثال « قانون » را كه دانش « حلال » و « حرام » يا دانش « نهى » و « امر » هر دو است و فارابى و ابن سينا آن را ذكر كرده‌اند مىتوان در عبارت ديگرى از ارسطو كه در ما بعد الطبيعهء او آمده است يافت . در آن عبارت ارسطو باز از « وجود » سخن مىگويد و مىكوشد كه نشان دهد كه لفظ « وجود » يك لفظ مشترك نيست ، بلكه لفظى است كه به تعبير اسكندر افروديسى از گفتار ارسطو مشكّك است . در ارتباط با اين بحث وى گفتارى را كه ما در بالا به نقل از رسالهء طوبيقاى او دربارهء اضداد نقل كرديم ، تكرار مىكند . مىگويد : هر جفت از اضداد را بايد يك علم مورد بررسى قرار دهد و در هر جفتى از اضداد يك لفظ نفى لفظ ديگر است » « 3 »
.
اين گفتار او را به بحث دربارهء ضدانى چون « عادل » و « ظالم » مىكشاند تا آنجا كه عادل را به كسى كه « مطيع قانون است » و ظالم را به كسى كه نسبت به اطاعت از قانون « از برخى جهات خطا كار » است تعريف مىكند « 4 »
. اينك به آسانى مىتوان دريافت كه چگونه مثال حلال و حرام و نهى و امر فارابى و ابن سينا در روشن ساختن توصيف واژهء
( 1 ) - Topicsll , 3 , l 10 b , 19 - 12 .
( 2 ) - Alexander in Topica , p . 152 , ll , 19 - 02 .
( 3 ) - Metaphysics xl , 3 , 1061 a . 18 - 20 .
( 4 ) - lbid . 25 - 72 .