منطق و مباحث الفاظ ( مجموعه متون و مقالات تحقيقى ) — الصفحة ٤٧٣

16 اصطلاح « مشكك » در آثار ارسطو و فلسفهء اسلامى و آثار ابن ميمون

كند ، مانند واژه‌هاى حلال و حرام » « 1 »

. بنا بر اين ، ما از روى اين عبارت ابن سينا در مىيابيم كه مثال « نهى و امر » فارابى نمىبايست مثالى براى روشن كردن توصيف خود وى از واژه‌هاى مشكّك باشد ، بلكه بايد مثالى بوده باشد براى توصيف و تعريف جديدى از اين نوع واژه‌ها ، كه فارابى آن را ذكر نكرده است ، و اين توصيف جديد بايد چنين بوده باشد كه واژهء مشكّك واژه‌اى است كه بر ضدين اطلاق مىشود . مثالى كه فارابى و ابن سينا در اين مورد آورده‌اند ناقص به نظر مىرسد ، همچنانكه در مثال پيشين فارابى نيز چنين بود . گمان مىرود كه در اينجا نيز بايد لفظ « قانون » را مانند لفظ « موجود » در مثالهاى بالا مقدّر دانست . آنچه فارابى و ابن سينا مىخواسته‌اند بگويند چنين بوده است كه « اطلاق واژهء قانون بر دو مفهوم ضد يكديگر يعنى حلال و حرام يا امر و نهى مثالى است از اين توصيف جديد واژه‌هاى مشكّك . به همين دليل ما در كتاب -

De Fuga te Inventione ( 18 , 95 , 19 s 100 )

اثر فيلون يهودى مىبينيم كه نوشته شده است دو واژهء متضاد نهى )

apagoreusis )

و امر )

prostaxis )

زير بخشهاى واژهء « قانونى »

( nomothetike )

و « قانون » )

nomoi )

هستند » .

همانطور كه سرچشمهء توصيف قبلى و دو مثال پيشين ارسطو بود ، مأخذ اين توصيف جديد و مثال آن نيز ارسطو است .

اوّل دربارهء توصيف سخن مىگوئيم . منشأ اين توصيف را مىتوان آن عبارتى از طوبيقا دانست كه چنان كه در بالا نشان داديم ارسطو - به موجب آنچه در تفسير اسكندر افروديسى مىبينيم - ميان واژه‌هاى مشترك و مشكّك فرق مىگذارد . ارسطو چهار نوع از واژه‌هاى مشكّك بر مىشمارد . در نوع دوم از اين چهار نوع مىگويد كه واژهء مشكّك

( 1 ) - در چاپ قاهره ( ص 142 ، يك ، 13 ) در اين مورد آمده است « الحليل و الناهل » كه در مقايسه با گفتهء فارابى به نظر مىرسد كه « الناهل » تحريف « الناهى » باشد . در چاپ رم ( ص 23 ، يك ، 7 ) در اين مورد آمده است « الحامل و الباهل » كه به معناى زن باردار و زن شوى نكرده است .