منطق و مباحث الفاظ ( مجموعه متون و مقالات تحقيقى ) — الصفحة ٤٦٩

16 اصطلاح « مشكك » در آثار ارسطو و فلسفهء اسلامى و آثار ابن ميمون

به عنوان آغاز ، بحث فارابى « 1 »

را دربارهء واژه‌هاى مشكّك مورد بررسى قرار مىدهيم ، و آنگاه در ذيل آن براى تكميل گفتار آراء ابن سينا « 2 »

، غزالى « 3 »

، ابن رشد « 4 »

و ابن ميمون « 5 »

را دربارهء همين موضوع خواهيم آورد .

فارابى در توصيف واژه‌هاى مشكّك مىگويد كه استعمال آنها در مورد دو دسته از اشياء به ترتيب تقدّم و تاخّر آنهاست . اين توصيف شايعترين توصيف در فلسفهء اسلامى است . اين توصيف در نوشته‌هاى ابن سينا ، غزالى ، ابن رشد ، و بعد از آنها در متنهاى فلسفى عبرى كه دربارهء واژه‌هاى مشكّك مطالبى دارند آمده است . سرچشمهء اين توصيف را مىتوان در كتاب نفس )

De Anima )

ارسطو و تفسير اسكندر افروديسى بر آن يافت . ارسطو در كتاب نفس ( 8 ، 6 ، 1 ،

De AnimaI , (

مىگويد اگر براى هر يك

( 1 ) - رسالة فى جواب مسائل سئل عنها : بند 12 در كتاب F . Dieterici , Atfarabis philosophische Abhondlungen . Arabic ( 1890 ) , p . 88 , Cerman ( 1882 ) . 641 - 541 . PP

( 2 ) - نجات . كتاب اول منطق ( چاپ رم ، 1593 ) ، ص 23 ( چاپ قاهره 1331 ه ق 1913 ) ، ص 142 ، شفا ، بخش منطق به نقل از ا . مدكور در كتاب وى به نام ( 1934 ) L organon d Aristote dans le monde arabe ( ) صفحهء 62 - 61 .

( 3 ) - مقاصد الفلاسفه ، بخش منطق ، ص 11 - 12 ؛ بخش ما بعد الطبيعه ، ص 106 ( چاپ قاهره ، بدون تاريخ نشر ) ، معيار العلم ( قاهره ، 1329 ه ق 1911 م ) ، ص 44 .

( 4 ) - متن عربى اين اثر ابن رشد در دست نيست ، اما ترجمهء عبرى آن به نام kol Meleket Higgayon Mabo ( Rivadi Trento 1559 ) pp . 2 b 3 a لاتينى آن به نام - Epitome in Libros Logicae Aristotelis , in Aristotelis opera ( Venice , 1574 ) vol . laparsll 2 , p . 36 در دست است .

( 5 ) - Millotha - Higgayon , Ch . 13 , ed . L . Roth ( 1935 ) , Morah Nebu - kim , l , 56