منطق و مباحث الفاظ ( مجموعه متون و مقالات تحقيقى ) — الصفحة ٤٤٩

15 دو اصطلاح « تصوّر » و « تصديق » در فلسفهء اسلامى و معادلهاى يونانى و لاتينى و عبرى آنها

فقرهء اوّلى كه ابن رشد در آن اين بحث را به ميان كشيده و از تمايز ميان « تصوّر » و « تصديق » سخن گفته ، در فصل چهارم از كتاب عبارت ارسطو است . در آن فصل ارسطو تمايزى ميان قول

) logos (

و لفظ

) phasis (

قائل شده است 65 . يك قول يا گزاره ، به گفتهء ارسطو ، اگر جازم

) apophantikos (

باشد ، متضمن صدق يا كذب است 66 ، در صورتى كه لفظ با آنكه معنى

) semantike (

دارد ، بيان صدق و كذب نمىكند 67 .

در ترجمهء لاتينى تفسير ابن رشد بر اين گفتهء ارسطو ، آمده است كه لفظ

per modum intelligentiae et conceptionis ( or intellpctus et formotionis ) , non per modum . affirmationis et negationis

. 68 كلمهء لاتينى

concptio

يا

formatio

در اينجا منعكس‌كنندهء كلمهء عربى « تصوّر » است . بنا بر اين ، مطابق تشخيص ابن رشد در اينجا ، تمايز عربى ميان « تصوّر » و « تصديق » مطابق است با تمايز ارسطويى ميان « لفظ » و « قول جازم » . اين فقره از عبارت ارسطو همچنين استعمال دو اصطلاح كلمه ( عبارت ، اسم

phasis (

و معنى

) semaiomenon (

را در ارتباط با « تصوّر » و دو اصطلاح ايجاب و سلب را در ارتباط با « تصديق » توضيح مىدهد .

با آنكه تمايز ارسطو بدون شك متناظر با تمايز ميان « تصوّر » و « تصديق » در متنهاى عربى است ، و با آنكه

apophas logos logos

ارسطويى بيان‌كنندهء علت پيدايش كلمهء عربى « تصديق » است ( از آن جهت كه اين عبارت به چيزى تعريف شده كه « متضمن صدق يا كذب » 69 است ، و كلمهء « تصديق » نيز به معنى « قبول صدق » است ) ، هيچ توضيحى از اين فقره براى اصطلاح « تصوّر » به دست نمىآيد . بعلاوه ، ابن رشد در اينجا اصطلاح

intelligentia

يا

intellectus )

عقل ) را با اصطلاح

formotio

يا

conceptio )

تصوّر ) قرين آورده است . مىخواهيم بدانيم دليل وى براى مترادف آوردن اين دو اصطلاح در اينجا چه بوده است .

فقرهء دومى كه ابن رشد در آثار ارسطو به بحث دربارهء تصوّر و تصديق پرداخته ، مربوط به كتاب در نفس ( 6 ،

III (

مىشود . در آنجا ارسطو گفته است : « انديشيدن