نهاية الوصول ( شرح فارسى كفاية الأصول ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٨١١
683 - اگر ندانيم كه امتثال امر از كدام قسم بوده آيا از قسمى است كه تحصيل غرض با آن شده يا از مواردى است كه تحصيل غرض با آن نشده آيا تبديل امتثال مىتوان كرد يا نه و دليل آن چيست ؟ ( بل لو . . . احبّهما اليه )
- غرض مولى تحصيل نشود مىفرمايد ، بر عبد واجب است كه امتثال مجدّد امر كند و نه اينكه جايز است . و حال آنكه خواندن دوبارهء نماز به جماعت ، واجب نيست بلكه جايز مىباشد . ثانيا : جواز تبديل آنجا بود كه خود مأمور به را با عنوانى كه دارد بتواند خودش را يا بهترش را دوباره اتيان كند ولى در اينجا دو عنوان است ؛ نماز فرادى و نماز جماعت . آرى اگر روايت دلالت داشت كه نماز فرادى را مثلا مىتواند دوباره اعاده كند با ذكر مستحبات يا حضور قلب بيشترى كه در نماز اوّلى نبوده و يا همان نماز را مشخصا اعاده كند اين روايات دليل بر جواز تبديل امتثال مىشد . بنابراين ، از اين روايات استفاده مىشود كه هريك از نمازهاى يوميّه هم به فرادى هم به جماعت مطلوب مولى بوده و مطلوبيتش على البدليّة مىباشد . يعنى هركدام مىتواند كفايت از ديگرى كند و در نهايت خداوند محبوبترين آن را اختيار مىكند . يعنى ممكن است براى يك نمازگزار ، نماز محبوب از او در نزد خداوند ، نماز فرادايش باشد و براى نمازگزار ديگرى نماز با جماعت . ثالثا : جواز و بلكه وجوب تبديل امتثال در جايى بود كه غرض مولى حاصل نشده باشد و امتثال ، علّت تامّه براى حصول غرض نباشد و يا مشكوك باشد . ولى روايات دلالت برآن ندارد كه غرض مولى حاصل نشده يا بيانكنندهء مشكوك بودن امتثال در تحصيل غرض مولى مىباشد . بلكه همانطور كه گفته شد ؛ هر دو نماز با دو عنوان جداگانه كه بر هريك از نمازهاى يوميّه صادق است . مثل نماز صبح فرادى ، نماز صبح جماعت يا نماز ظهر فرادى و نماز ظهر جماعت و مانند آن بهطور مستقلّ مطلوب مولى بوده و در نتيجه خداوند از باب امتنان ، محبوبترين آن را از عبد در صورتى كه هر دو را اتيان كند گزينش مىكند . در نتيجه ، ظاهرا روايات اين باب دلالت بر جواز تبديل امتثال امر ندارد و در مثال آوردن آب نيز بايد گفت ؛ اگر عبد در فرض مذكور اتيان دوباره نكند در واقع امتثال امر نكرده و نيز بايد گفت ؛ امتثال دوباره در واقع ، امتثال اصلى و امتثال امر خواهد بود .