نهاية الوصول ( شرح فارسى كفاية الأصول ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٢٤

479 - نظر صاحب فصول نسبت به سخن اهل معقول در رابطه با فرق گذاشتن بين مشتقّ با مبادى كه گفته‌اند مشتقّ لا به شرط بوده ولى مبدأ به شرط لا بوده چيست ؟ ( و صاحب الفصول . . . لا به شرط )

گفته‌اند ؛ مشتقّ وضع شده براى معناى بسيطى كه لا به شرط بوده و مبدأ براى معناى بسيط به شرط لا وضع شده است ، اين دو اعتبار لا به شرط و به شرط لا بودن را به لحاظ عوارض خارجيّه دانسته‌اند به‌گونه‌اى كه معناى هر دو يك چيز يعنى بسيط بوده ولى به لحاظ عوارض خارجيّه ، مشتقّ لا به شرط بوده و مبدأ به شرط لا مىباشد . پس بر كلام اهل معقول اشكال كرده و گفته است ؛ اين فرق نمىتواند تفاوت بين مشتقّ و مبدأ باشد . چرا كه اگر « علم » و « حركت » كه مبدأ براى « عالم » و « محرّك و متحرّك » بوده را لا به شرط اعتبار و ملاحظه كرد ولى قابل حمل بر ذوات نبوده و نمىتوان گفت : « الانسان علم » ، « زيد علم » يا « الانسان حركة » ، « زيد حركة » پس حمل « علم » و « حركت » هرچند لا به شرط باشند ولى قابل حمل بر ذات نمىباشند . بنابراين ، فرق گذاشتن بين مشتقّ با مبادى بواسطهء لا به شرط بودن و به شرط لا بودن به لحاظ عوارض خارجيّه صحيح نيست . « 1 »

( 1 ) - گاهى يك معنايى لا به شرط و به شرط لا ملاحظه مىشود به لحاظ عوارض خارجيّه . مثلا مولى مىفرمايد : « اعتق رقبة » بنده‌اى را آزاد كن . اينجا « رقبة » نسبت به عوارض خارجيّه مثل ايمان ، كفر ، ايرانى بودن و غيره كه مىتواند عارض بر اين رقبه شود يا لا به شرط است يعنى « رقبه » مقيّد به شرطى نيست بنابراين ، اگر بندهء كافرى آزاد شود يا مؤمن و يا ايرانى و خارجى و غيره ، امر مولى اتيان شده است . و گاهى به شرط لا ملاحظه مىشود و مىگويد : « اعتق رقبة » ولى به شرط لا يعنى رقبه‌اى را آزاد كن كه كافر نباشد . در اينجا اتيان امر مولى وقتى است كه بندهء آزادشده كافر نباشد . ولى بايد توجه كرد كه معناى « رقبه » در هر دو صورت يعنى چه به شرط لا و چه لا به شرط بشود يكى است . يعنى معناى رقبهء لا به شرط همان ( بنده بودن ) است كه رقبهء به شرط لا مىباشد . البته اين مثال به‌عنوان نمونه ذكر شد و گرنه در همهء امور چنين است : مثلا مولى مىگويد : « جئنى بزيد » زيد را بياور . در اينجا زيد نسبت به آوردنش به همراه ديگران مثلا بابكر يا لا به شرط است يعنى زيد را بياور چه همراه بكر باشد و يا نباشد و يا به شرط لا است يعنى زيد را بياور به شرطى كه بكر همراه او نباشد . اينجا زيد نسبت به عوارض خارجيّه مثل همراه ديگرى بودن ، لا به شرط يا به شرط لا مىباشد ، ولى در هر دو صورت معناى زيد يك چيز است و آن عبارت از ذات خارجى با مشخصات خاصّش مىباشد . با توجه به اين مطلب صاحب -