اختران فقاهت ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٢٦
بازگشت به وطن
راهنمايى مردم به پايتخت تشيع - تهران - آمد و رفته‌رفته از روحانيون طراز اول ايران شد . به عقيدهء برخى از نويسندگان ، اگر شيخ در عتبات مانده بود ، احتمال مرجعيت عامه ايشان پس از ميرزا بسيار بود .
ناظم الاسلام كرمانى مىنويسد :
« شيخ اگر چند ماهى در عتبات توقف كند ، شخص اول علماء اسلام خواهد گرديد ، چه هم حسن سلوك و هم مراتب علميه و هم نكات رياست را بهتر از ديگران داراست » . « 1 »
اما حساسيت موقعيت و نفوذ بيش‌ازحد بيگانگان و شيوع غربگرايى در ايران و اوضاع نابسامان كشور ايجاب مىكرد كه وى راهى تهران شود .
در حقيقت شيخ به عنوان نمايندهء ميرزا به تهران آمد تا با كسب اطلاع دقيق از اوضاع جارى مملكت ، ميرزا را در جريان امور قرار دهد .
سياست پيشگان وابسته به روس و - انگليس كه ورود شيخ را به نمايندگى ميرزا گامى در جهت حفظ باورهاى مذهبى مردم و تقويت روحانيت و مبارزه با نفوذ غربيان - مىدانستند بسيار سعى كردند تا از نفوذ اجتماعى شيخ بگاهند . اما با همهء كوششها ، شيخ پس از وفات ميرزاى آشتيانى ( 28 جمادى الثانى 1319 ه . ق ) به رياست دينى رسيده و اولين مقام عالى روحانيت تهران گرديد . « 2 »
اعتماد السلطنة ، مىنويسد :
« شيخ فضل اللّه نورى افضل و اكمل تلامذهء سركار حجت الاسلام حاج ميرزا محمّد حسن است ، و در فقه و اصول و حديث و رجال و انواع فضايل ديگر امتيازى بيّن دارد . اهالى دار الخلافة را به اين بزرگوار
( 1 ) . كرمانى ، تاريخ بيدارى ايرانيان ، بخش اول ، ص 426 . ( 2 ) . دولت آبادى ، حيات يحيى ، ج 1 ، صص 135 - 136 .