منازل السائرين ( فارسى ) — الصفحة ٤٨

خلوص تفكر در دريافت عين توحيد

رهايى و اخلاص انديشه در ذات توحيد به سه چيز بستگى دارد :

بمعرفة عجز العقل ، و الاياس من الوقوف على الغاية و بالاعتصام بحبل التعظيم .

الف ) درك عاجز بودن عقل در دريافت عين توحيد

خداوند متعال از عجز عقول در ادراك ذات توحيد در قرآن كريم خبر داده است :

لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ . « 1 » هيچ چشمى او را درك ننمايد و او همهء بينندگان را مشاهده مىكند .

منظور از اين عقل كه از درك معرفت ذات توحيد عاجز است ، عقل جزئى در برابر عقل كل است .

جلال الدين مولوى در بيان آن دو مىفرمايد :

عاشق از خود چون غذا يابد رحبق * عقل آن‌جا گم شود گم اى رفيق

عقل جزئى ، عشق را منكر بود * گر چه بنمايد كه صاحب سر بود « 2 »

ب ) مأيوس شدن سالك از دستيابى به غايت معرفت در عين توحيد

مأيوس شدن ، يعنى سالك طمع خود را از رسيدن به غايت معرفت در حوزهء ذات قطع كند . براى اينكه عقل را از تعرض در اين حوزه باز دارد يا او را در سايهء وحى تعليم دهد . عقل وحيانى ، ضمن اعتراف به عجز خود در برابر ارادهء الهى تسليم مىشود .

جلال الدين مولوى قدّس سرّه در اين عرصه هم زيبا گفته است :

اين نجوم و طب وحى انبياست * عقل و حس را سوى بىسو ره كجاست

عقل جزئى عقل استخراج نيست * جز پذيراى فن و محتاج نيست

قابل تعليم و فهم است اين خرد * ليك صاحب وحى تعليمش دهد « 3 »

وقتى عقل در سايهء تعاليم انبيا تربيت شود ، درمىيابد كه با رسوم و آثار عقلى

( 1 ) . انعام / 103 . ( 2 ) . مثنوى ، دفتر اول ، بيت 1981 و 1982 . ( 3 ) . مثنوى ، دفتر چهارم ، بيت 1294 تا 1296 .