نقش شيعه در تاريخ نگارى اسلامى ( فارسى ) — الصفحة ٧٨
الف ) مرحله تدوين نخستين
فقط درپى نيازهاى دينى يا اجتماعى جامعه اسلامى تدوين مىشده است . تدوين نيز با كتابت گزارشهاى شفاهى يا با استفاده از اسناد و كتب انجام مىگرفت . بخشى از اين اسناد به عصر نبوى ( ص ) مربوط بود ولى در عصر اموى وارد حوزه تاريخنگارى اسلامى شد . تاريخنگارى اين مرحله براساس سيره نبوى ( ص ) ، تاريخ يمن ، انساب و اخبار فتوح بود و گزارشها با نام راويانى همراه است كه هركدام در زمينه تخصصشان نامدار بودند . برخى از اين راويان عبارتاند از : « عقيل بن ابىطالب » ( متوفاى دوره حكومت معاويه ) ، « 1 » « عمرو بن خوله » ، « ابوخنساء ( ابوخشناء ) عباد بن كسيب عنبرى » ، « 2 » « ابوعمرو بن علاء » ( م . 154 ه . ق ) ، « 3 » « أقرع بن حابس » ( م . 31 ه . ق ) ، « 4 » « مخرمة بن نوفل » ( م . 54 ه . ق ) ، « 5 » « جبير بن مطعم » ( م . 59 ه . ق ) ، « 6 » « حويطب ابن عبدالعزى » ( م . 54 يا آخر دوره معاويه ) « 7 » و « نخار بن اوس عذرى » ( م . در حدود 80 ه . ق ) . « 8 »
تدوينگران اين دوره نيز عبارتاند از : « عبدالله بن عباس » ( م . 78 ه . ق ) ،
( 1 ) . براى مطالعه شرححال او ر . ك : الطبقات الكبرى ، ابنسعد ، ج 4 ، ص 44 . ( 2 ) . المعارف ، ابنقتيبه ، ص 541 ؛ الفهرست ، النديم ، ص 55 . ( 3 ) . ابوعمرو زبان ( عريان ) بنعلاء بن عماربن عريان مازنى تميمى بصرى ؛ تاريخ مدينه دمشق ، ابن عساكر ، ج 67 ، ص 103 ؛ تاريخ الاسلام ، ذهبى ، ج 9 ، ص 683 . ( 4 ) . اقرع بن حابس بن عقال مجاشعى تميمى ؛ تاريخ الاسلام ، ذهبى ، ج 3 ، ص 285 ؛ الاعلام ، زركلى ، ج 2 ، ص 5 . ( 5 ) . مخرمة بننوفل بناهيب بنعبد مناف بن زهره قرشى ؛ الاستيعاب ، ابنعبدالبر ، ج 3 ، ص 1380 . ( 6 ) . جبير بن مطعم بن عدى بن نوفل بن عبد مناف بن قصى قرشى ؛ همان ، ج 1 ، ص 232 . ( 7 ) . حويطب بنعبد العزىبن ابىقيس بنعبدود قرشى عامرى ؛ همان ، ج 1 ، ص 399 . ( 8 ) . نخار بن اوس بنابير بنعمرو بن عبدالحارث ؛ جمهرة انساب العرب ، ابنحزم ، ص 448 ؛ الاعلام ، زركلى ، ج 8 ، ص 14 .