الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٣٥
فصل دهم : نظام ادارى حجاز در دوره‌هاى نخستين اسلامى
غير از جدّه از جاى ديگر ياد نكرده است .
در كتب ديگر بخشهاى ادارى تابع هر يك از مكه و مدينه آمده‌اند ؛ مثلا يعقوبى آنها را اعمال مكه خوانده « 1 » و ابن خردادبه « 2 » و محمد بن سهل احول « 3 » بخشهاى تابع مكه را مخاليف مكه خوانده‌اند و اين تعبيرى ادارى است كه در يمن استعمال مىشده است .
در باب مدينه پاره‌اى از منابع ، توابع آن را « اعمال مدينه » و برخى ديگر « اعراض مدينه » شمرده‌اند . « 4 »
اما اعراض ؛ ياقوت گويد : اعراض قريه‌هاى بين حجاز و يمن و سراة است . ازهرى و نيز اصمعى گويد كه اعراض مدينه قراى مدينه است در واديهاى آن . ديگرى گويد : اعراض مدينه بطون سواد آن است آنجا كه زراعت و نخل هست . « 5 »
بكرى از قول اصمعى گويد : اعراض قريه‌هاست و اعراض مدينه قريه‌هاى آن است و نيز آبهايى كه نزديك است به قريه‌هاى بزرگ . « 6 »
در برخى كتب جغرافيا اعراض را به قريه‌هايى در ديگر جايها نيز اطلاق كرده‌اند ؛ مثلا ياقوت گويد : نجيل از اعراض مدينه است از ينبع و امج نيز از اعراض مدينه است . « 7 »
و سمهودى گويد : ذو عظم از اعراض مدينه است . « 8 »
محمد بن سهل احول به نقل بكرى ، گويد كه مدين از اعراض مدينه است مانند فرع و فدك و رهاط . « 9 »
ابن خرداذبه گويد : از اعراض مدينه است ؛ تيماء ، دومة الجندل ، فدك ، نمره ، حديقه ، عادى « 10 » ، خضره ، سائره ، رحبه ، سياله ، سايه ، رهاط ، غراب ، اكحل و حميه .
( 1 ) - يعقوبى ، ص 316 . ( 2 ) - ابن خردادبه ، ص 133 . ( 3 ) - بكرى ، ص 308 . ( 4 ) - ابن خردادبه ، ص 126 و ابن رسته ، ص 177 و ياقوت ص 313 . ( 5 ) - ياقوت ، ج 1 ، ص 312 . ( 6 ) - بكرى ، ص 1128 . ( 7 ) - ياقوت ، ج 1 ، ص 357 ؛ ج 2 ، ص 115 و سمهودى ج 4 ، ص 1130 . ( 8 ) - سمهودى ، ج 4 ، ص 2267 . ( 9 ) - بكرى ، ص 1201 . ( 10 ) - ابن خردادبه ، ص 128 .