الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — الصفحة ١٨٣

2 - راه ميان مكه و مدينه در قرون اوليهء اسلامى

چنان كه ملاحظه مىشود مقدسى اماكن ميان مدينه و رويثه را حذف كرده و ابن رسته ترتيب ديگرى آورده و از شجره تا سياله 31 منزل و بين جحفه و قديد 29 منزل و بين عسفان و بطن مرّ 34 منزل و بين بطن مرّ و مكه 18 منزل قيد كرده است .

اما فواصلى كه بكرى و اسدى و مؤلف « المناسك » آورده‌اند ، مشابه هستند مگر در موارد زير :

بكرى / اسدى / المناسك

مدينه تا حليفه / 6 / 5 / 2 / 51

حليفه تا شجره / 8 / 6 / 6

شجره تا ملل / 8 / 6 / 6

روحاء تا رويثه / 24 / 13 / 23

قبا تا ابواء / 19 / 19 / 14

از آنچه تا كنون گفته‌ايم معلوم شد كه در منابع عربى چند گونه مقياس براى سنجش فواصل ميان مكانها به كار مىرود : يكى « روز » و يكى « مرحله » و يكى « بريد » و يكى « ميل » و يكى « فرسخ » . فرسخ فقط در نوشته بكرى در باب فاصلهء ميان رويثه و مدينه آمده است كه گويد 21 فرسخ است . و اين اشارت اندك به فرسخ ، دليل بر آن است كه در حجاز چندان شايع نبوده است . اما مرحله ( يا منزل ) استعمالى قديم دارد و گويا براى سير قافله‌ها به كار مىرفته ؛ زيرا قوافل در حركت خود نظام خاصى داشته‌اند . و در واقع « مراحل » جاهايى بوده كه كاروان مىتوانسته با فرود آمدن در آنجا نيازهاى خود را از باب آب و علوفه برآورد و بطور دقيق بر مسافتى معين دلالت نداشته است .

در كتب سيره براى بيان مسافات بين اماكن ، كمتر از « مرحله » سود مىبرند . ولى در بعضى كتب آمده است ؛ مثلا بخارى مىگويد : « قاحه در سه مرحله‌اى مدينه است » .

و سمهودى گويد فرع در يك مرحلگى مدينه است و آره در سه مرحلگى سقيا و سياله اولين مرحلهء مردم مدينه است . « 1 » و خم در چهار مرحلگى مكه است .

اما « روز » را ابن سعد به مثابهء مقياسى براى سنجش مسافات به كار برده و مثلا گفته

( 1 ) - ابن سعد ، ج 2 ، ص 84 .