مدينه شناسى ( ط مشعر ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٢٥
پ : بناى مسجد
« تمام آثار رسول تغيير كرده است ؛ مگر مسجد قبا و مسجد فضيخ و مشربهء ام‌ّابراهيم ، معلوم مىگردد كه تاريخ بناى مسجد به قرن نخست اسلامى باز مىگردد . »
احمدبن عبدالحميد عبّاسى در كتاب « عمدة الأخبار فى مدينةالمختار » در سال 1035 ق . بناى مسجد را زيبا و آن را از نظر شكل ، ظاهر و معمارى ، شبيه مسجد قبا توصيف كرده است .
مطرى در « التعريف بما آنست الهجرة من معالم دارالهجره » در قرن 7 ق . در وصف مسجد مىنويسد :
« بناى آن داراى شانزده ستون بوده كه گذر زمان آن را فرسوده و مناره‌هايش را فرو ريخته است . سنگ‌هاى آن را نيز براى مصارف شخصى كنده و برده‌اند » .
در دههء نخست قرن 7 ق . آثارى از مسجد به جاى مانده بود و ابن‌نجّار در « اخبار مدينةالرّسول » به بناى سنگى آن تصريح مجملى نموده است .
طبق آنچه كه از منابع موثّق بر مىآيد ، اوّلين بار پس از پيامبر اسلام ، عُمربن عبدالعزيز ، مسجد فضيخ را همزمان با تجديد بناى مسجد قبا بازسازى كرد .
سمهودى در نيمهء قرن 9 ق . مسجد فضيخ را مشاهده كرده و حضوراً آن را مورد بررسى قرار داده است . وى مساحت مسجد را از شام به قبله و از شرق به غرب 121 / 11 * 11 دانسته است ؛ ولى معلوم نمىسازد كه بناى آن از آثار كيست ؟
ميرزا حسين فراهانى ، ملك‌الكتاب ناصرى در سال‌هاى 1302 و 1303 ه . ق .
مسجد فضيخ را ديده و آن را ( در سفرنامه ) چنين وصف كرده است :
« مسجدى است بىسقف ، با بيست و هفت قدم طول و چهار قدم عرض و آن را در ميان نخلستانى دانسته كه مِلك يكى از اشراف حسنى و شيعى بوده است . »
بناى فعلى ( 1396 ه . ق . ) نسبتاً مخروبه است و مسلّماً مربوط به دوران تسلّط عثمانىها بر سرزمين حجاز مىباشد . در ذىالحجّهء سال 1396 ق . و 14 رجب سال