كتاب گيلان ( فارسى ) — الجزء ٢، الصفحة ٥٠٨

فصل سيزدهم گويش گيلكى

به محلهء علياباد بر در دروازه زندانه كوى تربت اوست . « 12 » »

ضمير اشاره نزديك در فارسى : اين و در گيلكى ا مىآيد : اين كوچه - ا كوچه و براى اشاره دور در فارسى آن و در گيلكى او گفته مىشود : آن خانه - او خانه . ولى اگر ضمير اشاره به تنهايى بيايد با حرف « ن » همراه است : ان خو خانه بفروخت . اون بوشو تهران .

در گيلكى قيدها ، اعم از قيد زمان و مكان و تصديق و ترديد و اثبات و نفى ، تنوع زياد دارد و با صورت استعمال فارسى متفاوت است « 13 » .

مثلا به جاى اينجا ، ايه مىآيد .

به جاى كجا ، كويه مىآيد .

به جاى همانجا ، هويا مىآيد .

به جاى زود و دير ، زود و دئر مىآيد .

به جاى زير و بالا ، جير و جور مىآيد .

ضماير شخصى منفصل چنين است :

من - تو - اون - اما - شوما - اوشان

ضماير در پيوند با اسم كه جنبهء ملكى داشته باشد چنين استعمال مىشود :

مىخانه ، تىخانه ، اونه‌خانه ، امىخانه ، شومىخانه ، اوشانه ( نى ) خانه .

ضماير مشترك به صورت تخفيف به كار مىرود : مثلا به جاى خود ، « خو » گفته مىشود . تنوين در گيلكى مورد استعمال نيست و به جاى آن الف مقصور مىآيد . مثلا به جاى اصلا ، اصلا و به‌جاى ابدا ، ابدا به كار مىرود . شمارهء پيشوندها و پسوندها در گيلكى زياد است و گاهى مشترك بين فارسى و گيلكى .

پيشوندها در افعال گيلكى نقش مهمى دارند . دكتر عبد الكريم گلشنى پژوهشگر گيلانى در چهارمين كنگره تحقيقات ايرانى ( شهريور 1352 ) طى سخنرانى خود پيرامون گيلكى به تفصيل از نقش پيشوندها در افعال گيلكى سخن گفت كه ذيلا به نقل آن مىپردازيم :

فعل گيلكى از نظر پيشاوند بر دو گونه است :

1 - فعل بدون پيشاوند : چئن ( به كسر اول و دوم ) - چيدن

كودن - كردن ، خوفتن - خفتن

2 - فعل با پيشاوند : دى - چن ( به كسر اول ) - چيدن يا نظم دادن اشياء

وا - كودن - باز كردن ، جو - خوفتن - كمين كردن

با تغيير پيشوندها صرف و معنى فعل گيلكى دگرگون مىشود ؛ از اين حيث گيلكى را مىتوان با برخى از زبانهاى هند و اروپايى به خصوص آلمانى و روسى مقايسه نمود :

چئن ( به كسر اول و دوم ) - چيدن

دى - چن ( به كسر اول ) - چيدن و نظم دادن اشياء

اوچن - برچيدن

فوچن - چشم بستن

واچن - كندن يا جدا كردن اشياء از هم

پيشوند فعل گيلكى از دو حرف ( صدا ) تشكيل مىشود و براى تشخيص و تعيين آن فعل را به حالت نفى تغيير مىدهند چنانچه ( ن نافيه ) ما بين پيشوند و خود فعل قرار گرفت جزء اول پيشاوند است :

دى - چن دى - نى - چن

من دى چينم من دى - نى - چينم

اين پيشوندها عبارتند از :

ا : ارشن ( به سكون ر و كسر ش ) - هم زدن . ارسفتن ( به سكون ر و فتح س ) - پاره شدن .

او : اوداشتن - قطع شدن باران . اوبن - بريدن شير .

اوسادان - برداشتن . اوپركستن - يكه خوردن . اودوشتن - دوشيدن .

اوچن - برچيدن . اوكوفتن - برازنده بودن چيزى به شخصى . اوتراستن - جا خوردن ، از سر پيش آمدن و ياغى شدن . اوخوفتن - بختك افتادن .

تا : تاودان - انداختن .

ج : جلاستن - آويزان شدن . جكشن با حيله يا زور از كسى چيزى ستدن .

جزن - با زور جا دادن . جكفتن - از حالتى به حالت ديگر افتادن ، مانند آب .

جكفتن - آب افتادن .

جو : جو خوفتن - كمين كردن . جو كودن - چيزى را در جايى خاك كردن يا نخ در سوزن كردن . جو خاستن - خود را به زور جا كردن .

جى : جى گيفتن - بچه را از شير گرفتن يا نوزادى را به دنيا آوردن . جىويشتن - در رفتن . جى ليسكستن - سر خوردن ، لغزيدن .

چا : چا كودن - درست كردن ، مرمت كردن .

د : دمردن - در آب مردن . دپركستن - ناگهان از خواب بيدار شدن .

دشكنن - تخم‌مرغ را در تابه شكستن . دكفتن - داخل جايى افتادن .

دپلكستن - خيس خوردن . دوستن - بستن . دشادن - روانداز كشيدن .

دترانن - سر زده وارد شدن .

د : درسستن - گسيختن بند . درسفتن ( به فتح سين ) - پاره شدن بند .

دو : دوكودن - ريختن ، پوشيدن . دوخادن - صدا زدن . دوچكستن - چسبيدن .

دوچولكستن - پژمردن .

دى : دىچن - چيدن و نظم دادن اشياء . دىبيشتن - ماهى را تنورى كردن . دى ميشتن - ادرار كردن .

د : دسانن - خوراكى خشك را در آب خيس كردن .

ف : فدن - دادن . فگيفتن - گرفتن . فرسن - رسيدن . فكشن - كشيدن .

فچمستن - خم شدن . فكلاشتن - خراشيدن . فندرستن - نگاه كردن .

فا : فاداشتن - بچه را سرپا گرفتن .

فو : فو كردن - ريختن . فوچن - چشم بستن . فوخوفتن - خود را به شتاب روى كسى يا چيزى انداختن . فورادن - راندن . فوخا « قا » ستن - فرو كردن .

فوسوختن - نااميد و ناكام شدن . فوگوردستن - وارونه نهادن اشياء ، واژگون شدن . فوتوركستن - حمله‌ور شدن . فوزن - در را بستن .

فى : فىشادن - بدور انداختن . فىچالستن - چلاندن .

و : وسن - ماليدن . واكودن - بازكردن . وورسن ( وپرسن ) - پرسيدن وچوكستن - چهار دست‌وپا بالا رفتن . وهشتن - گذاشتن . ولاستن - آويزان كردن . و مختن - گشتن ، جستجو كردن . و شكافتن - شكافتن .

( 12 ) . همان كتاب ، صفحهء 131 . ( 13 ) . ويژگيهاى دستورى و فرهنگ واژه‌هاى گيلكى ، جهانگير سرتيپ‌پور ، صفحهء 28 .