كتاب گيلان ( فارسى ) — الجزء ٢، الصفحة ٤٧
نخستين حمله روسها به سواحل خزر
« زنان ديلميان به مردان گفتند بگذاريد داخل شود و ما شما را از جنگ او بىنياز خواهيم كرد . ( محاصره خواهيم كرد و با سنگ خواهيم كشت ) . . . » « 38 »
پس از بازگشت يعقوب ، حسن بن زيد يك بار ديگر به كمك سلحشوران گيلان و ديلمان بر طبرستان تسلط يافت . وى در سال 270 هجرى پس از نوزده سال و هشت ماه و شش روز فرمانروائى بر طبرستان و بخشهائى از كناره‌هاى خزر دار فانى را وداع گفت و برادرش محمد بن زيد جانشين او شد .
حسن مردى فقيه ، عالم ، فروتن ، كريم و موحد بود . مىگويند شاعرى او را مدح كرده گفت « الله فرد و ابن زيد فرد » « 39 » . حسن به اعتراض جواب داد : چرا نگفتى « الله فرد و ابن زيد عبد » « 40 » ؛ خاكت به دهان ! آنگاه بر زمين افتاده سجده كرد و رخسار خويش بر خاك ماليد . حاضران مجلس نيز به خاك افتاده سجده كردند . از آن‌پس قدغن كرد كه هيچ‌كس در مدح وى شعرى نسرايد .
محمد بن زيد نيز در زمان فرمانروائى خود بر طبرستان و گرگان با حملات سپاهيان خليفه مواجه شد و در تمام نبردها ديلميان و گيلانيان به كمك وى برخاستند . او رى را نيز به تصرف خود درآورده بود اما در نيمهء سال 272 هجرى اذكوتكين با سپاهى مركب از چهار هزار نفر به رى رفت و محمد با لشكرى از ديلميان ، طبريان و خراسانيان به مقابله برخاست امّا در نبرد سختى كه اتفاق افتاد از سپاه دشمن شكست خورد و ناچار عقب‌نشينى كرده به طبرستان بازگشت . طبق روايت ابن خلدون در اين جنگ شش هزار تن از ياران محمد كشته شدند . « 41 » بار ديگر در سال 275 هجرى رافع بن هرثمه عليه محمد بن زيد لشكر كشيده او را شكست داد . محمد كه در استرآباد پناه گرفته بود به وسيله سپاهيان رافع محاصره شد . مدت محاصره دو سال به طول انجاميد . چون پس از اين مدت طولانى ادامه توقف در استرآباد امكان‌پذير نبود محمد شب‌هنگام از آنجا فرار كرده به سارى رفت . رافع او را تعقيب كرد و محمد ناچار طبرستان را ترك كرده پس از جنگهاى پراكنده به ديلمان پناه برد اما دشمن به تعقيب وى تا مرز قزوين ادامه داد و چون به محمد دست نيافت راه رى در پيش گرفت و جنگ پس از دو سال پايان يافت . محمد بن زيد بار ديگر به طبرستان بازگشت . در سال 287 هجرى محمد بن زيد خبر يافت كه عمرو بن ليث به وسيله اسماعيل بن احمد سامانى گرفتار شده و كار او پايان يافته است ، بدين‌جهت به طمع تسخير خراسان لشكر به گرگان برد . اسماعيل طى پيامى خواست كه وى از جنگ چشم بپوشد امّا محمد نپذيرفت . اسماعيل محمد بن هارون را به جنگ او فرستاد . در مرز خراسان جنگى شديد درگرفت . ابتدا محمد بن هارون عقب نشست . سپاهيان محمد پراكنده شده دست به تاراج زدند .
ناگاه محمد هارون و يارانش بازگشتند و سپاه محمد بن زيد روى بهزيمت نهاد .
محمد بن زيد در اين جنگ مجروح شد و پس از چند روز درگذشت .
سردار سپاه سامانى موسوم به محمد بن هارون زمام امور طبرستان را در دست گرفت و پس از يك سال و نيم فرمانروائى علم مخالفت عليه اسماعيل سامانى برافراشت . اسماعيل با سپاهى مجهزّ به سوى طبرستان رهسپار شد تا محمد بن هارون را گوشمالى دهد امّا محمد به ديلمان رفته در اين ديار پناه گرفت . امارت طبرستان از سوى امير سامانى به احمد بن اسماعيل محول شد .
به گفته ابن اثير او نسبت به مردم آن سامان عدالت و احسان را به كار برد و علويان را گرامى داشت و به آنان نيكى بسيار كرد . از سوى ديگر با پادشاهان گيلان و ديلم مكاتبه نمود و هدايائى جهت آنان ارسال داشت و آنها را به سوى خويش متمايل ساخت . « 42 »
نخستين حمله روسها به سواحل خزر
نخستين حمله روسها به سواحل خزر
در همين ايام يعنى سال 300 هجرى عده‌اى از روسها از راه دريا سواحل خزر را در نواحى طبرستان ، گرگان و گيلان مورد حمله قرار دادند . طبق روايت اكثر مورخان ، حمله روسها به سواحل خزر در سال 300 هجرى نخستين تجاوز آنها به اين منطقه بود كه آن نيز توسط مدافعان ديلمى و گيلانى دفع شد .
ابن اسفنديار مىگويد نخستين حمله روسها به سواحل خزر در عهد حسن بن زيد انجام گرفت كه به شكست آنها منجر گرديد و روسها در سال 300 هجرى به دومين حمله خود مبادرت ورزيدند . او مىنويسد :
« در اين سال شانزده پاره كشتى به دريا پديد آمد از آن روسان و به آبسكون شد ، كه به عهد حسن بن زيد علوى روسان به آبسكون آمده بودند و حرب كرده ؛ حسن زيد لشكر فرستاده و جمله را كشته ؛ در اين وقت آبسكون و سواحل دريا بدان طرف خراب كرده و به تاراج داده بودند و بسيار مسلمانان را كشته و به غارت برده . ابو الضرغام احمد بن القسم والى سارى بود . اين حال به ابى العباس نبشت ؛ مدد فرستاد و روس به انجيله كه به عهد ما كاله مىگويند فروآمده بودند . شبيخون به سرايشان برد و بسيارى را بكشت و اسير گرفت و به نواحى طبرستان فرستاد . تا سالى ديگر روسان به انبوه بيامدند و سارى و نواحى ، پنجاه هزار سوخته و خلايق را اسير برده و به تعجيل به دريا رفته و تا به حدّ جشم‌رود به ديلمان رسيده و بعضى بيرون رفته و بعضى به دريا بوده .
گيلان « 43 » به شب به كنار دريا آمدند و كشتيها سوخته و آن جماعت را كه بيرون بودند كشته و ديگران كه به دريا بودند گريخته . شروان شاه پادشاه چون از اين حال خبر يافته بود به دريا كمين فرمود و تا آخر ايشان يكى را زنده نگذاشت و تردد روسان از اين طرف منقطع شد . » « 44 »
روايت مسعودى در مروج الذهب با نوشته ابن اثير اختلافاتى دارد از جمله ، تعداد كشتيها را پانصد ذكر مىكند و با تفصيل بيشترى از اين واقعه گفتگو مىنمايد . وى مىنويسد :
« از پس سال 300 در حدود پانصد كشتى ، كه هركشتى يك‌صد كس داشت ، به ديار خزر رسيد . اينان به خليج نيطس ، كه به رود خزر پيوسته است
( 38 ) . كامل ، عز الدين على بن الاثير ، ترجمه عباس خليلى ، شركت سهامى چاپ و انتشارات كتب ايران ، جلد دوازدهم ، صفحه 124 . ( 39 ) . خدا واحد است و پسر زيد واحد . ( 40 ) . خداى واحد است و پسر زيد بنده . ( 41 ) . تاريخ ابن خلدون ، ترجمه عبد المحمّد آيتى ، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى ، چاپ اول 1364 ، جلد دوم ، صفحه 534 . ( 42 ) . كامل ، عز الدين على بن الاثير ، ترجمه عباس خليلى ، شركت سهامى چاپ و انتشارات كتب ايران ، جلد سيزدهم ، صفحه 134 . ( 43 ) . در اينجا منظور گيلهاست ( گيل + ان ) . ( 44 ) . تاريخ طبرستان ، ابن اسفنديار ، انتشارات كلاله خاور ، تهران 1320 ، جلد اول ، صفحه 266 .