كتاب گيلان ( فارسى ) — الجزء ٢، الصفحة ١٥٩
فصل دوم نقش گيلان در انقلاب مشروطيت
قدرت اللّه خان پسر وسط او حضورا در آن حال سوگوارى به قنسول جواب داد كه يك موى مجاهدين را بالاتر از بيدق روس مىدانم و به اين قتل پدر خود در دست مجاهدين با كمال احترام ، به ترتيب نظام ، نعش او را محض اين بروز غيرت ايرانيت اولاد او و حكم كميته حركت داده ، مجلس ختم گذاشتند و اين مردانگى عيال و اولاد سالار حشمت قنسول روس را از مداخله در كار آنها مأيوس برگرداند - عليمحمد . » « 95 »
انجمن ايالتى گيلان پس از دريافت تلگراف مزبور شرح زير را به قدرت اللّه خان يكى از فرزندان غياث نظام مخابره كرد :
« 29 جمادى الاولى جناب قدرت اللّه خان دام اقباله و مادر غيور محترمهء ايشان و ساير ورثهء مرحوم سالار حشمت . امروز به توسط تلگراف ، خبر قتل سالار حشمت و حركات غيورانه و مردانهء شماها ، نسبت به عدم مداخلهء اغيار به انجمن ايالتى رسيد . اولا انجمن ايالتى ، از اين اتفاق اظهار تأسف و با ورثه عموما اظهار همدردى مىنمايد و ثانيا ازين حركت مردانه و غيورانهء عيال محترمهء او كه به اين حركت سمت خواهرى به عموم وطن‌پرستان دارد و ساير ورثه كه عموما برادر و خواهر هستيد ، تمجيد و تحسين نموده ، تصديق مىكنيم كه آن شيرزن و آن جوانمرد پسر او ، قابل و شايستهء دارائى اول درجهء وطن‌پرستى و مردانگى هستند . انجمن ايالتى مخصوصا از اين اقدام جوانمردانه اظهار تشكر نموده ، از عموم وطن‌پرستان و مجاهدين غيور خواهش مىنمايد كه قدر اين مقام بلند و همت ارجمند را منظور داشته ، با مهربانى و محبت فوق العاده ، اين اتفاق ناگوار را از ياد آنها محو نمائيد .
انجمن ايالتى گيلان » « 96 »
چون مدت اقامت اردوى انقلابى گيلان در قزوين به طول انجاميده بود و از مذاكرات و گفتگوها نتيجه‌اى حاصل نشد بالاخره سپهدار و ساير سران اردو تصميم گرفتند به سوى تهران حركت كنند . على قلى خان سردار اسعد نيز كه با مجاهدان بختيارى اصفهان را فتح كرده و در اين شهر بسر مىبرد طبق توصيه مراجع بزرگ مقيم نجف و انجمن سعادت استانبول برنامه خود را با سپهدار هماهنگ كرده عازم تهران شد .
كنسول روس در قزوين به وسيله عوامل خود از تصميم سپهدار و ساير سران اردو اطلاع حاصل كرد و مراتب را به سفير اطلاع داد و سفير روسيه تلگرافى به سپهدار مخابره كرد كه جنبه اولتيماتوم داشت ، از اين‌قرار :
« جناب اشرف آقاى سپهدار اعظم ، حسب الامر دولت بهيّه امپراطورى به آن‌جناب اعلام مىشود كه بايد به فوريت با معدودى از همراهان خودتان به تهران حركت و از خيال حمله صرفنظر كنيد و پس از ورود مستقيما به منزل جناب سعد الدوله برويد . در اين‌صورت شئونات و اموال و اتباع شما مصون و مورد ضمانت دولت بهيهء امپراطورى است و الا اگر به طور حمله به اتفاق مجاهدين بخواهيد به تهران حركت كنيد دولت بهيهء امپراطورى قويا جلوگيرى خواهد كرد . » « 97 »
اما سپهدار با شهامت قابل تحسينى به تلگراف سفير روس پاسخ داد .
جواب تند سپهدار بدين‌شرح است :
« . . . چون ما شيعيان مجبور به اطاعت از امر علماى اعلام و حجج اسلام هستيم و نظر به اين‌كه آيت اللهيين و حججين اسلام آقايان ملا عبد الله مازندرانى و آخوند ملا كاظم خراسانى حكم گرفتن مشروطيت را صادر فرمودند اين جانب به وظيفه ملى خويش قيام نموده و خواهم نمود . دولت امپراطورى هم قادر است به وظيفه خود رفتار كند . » « 98 »
سفير روس پس از دريافت اين پاسخ تند به عنوان آخرين تلاش از سپهدار تقاضا كرد كه براى حصول توافق شخصا به تهران سفر كند و قول داد در انجام خواستهاى آزاديخواهان از هيچگونه كوششى مضايقه ننمايد ؛ اما مجاهدان انقلابى و اطرافيان سپهدار صلاح نديدند و او نيز عزم خود را براى عزيمت به تهران جزم كرد . سپهدار در مورد پيروزى بر قواى دولت در تهران دچار ترديد بود چنان‌كه آثار اين ترديد و دودلى از يادداشت مورخ هفتم جمادى الآخر 1327 برابر با پنجم تيرماه 1288 شمسى ، روزى كه قزوين را به قصد تهران ترك كرد كاملا هويداست . وى مىنويسد :
« چون ماندن قزوين به طول انجاميد و باز كار تهران ناتمام ، اگرچه به تهران با اطمينان سفارت روس احضارم كردند ، لهذا امروز با يك عده همراهان متوكلا على اللّه حركت و الآن كه چهار ساعت به غروب مانده است در قريه شريف‌آباد ملكى خودم هستم و انشاء الله عازم تهران مىشويم ؛ اگر يار باشد مرا ماه و هور . هرچه لابه به شاه ايران كرديم به كار نيامد .
بسى لابه كردم به اسفنديار * نيامد برش لابه كردن به كار
تو دانى و ديدى ز من بندگى * نپذرفت و سير آمد از زندگى . » « 99 »
عاملى كه موجب شد سپهدار بر ترديد و دودلى خود براى حمله به تهران فائق شود ترس از قواى روس بود . در اين ايام علاوه‌بر يك كشتى جنگى روسى كه در بندر انزلى پهلو گرفته بود عده قابل توجهى از سپاهيان روسيه وارد گيلان شده بودند . محمد على شاه كه خود را قادر به دفع خطر مجاهدين نمىديد با اصرار و پافشارى زياد از روسيه مىخواست كه قواى خود را به قزوين اعزام داشته از حركت اردوى انقلاب به سوى پايتخت ممانعت نمايد .
سپهدار و سران اردوى انقلاب نيز كه از ورود قواى روس به گيلان اطلاع داشتند احساس مىكردند كه هرچه زودتر بايد به سوى تهران حركت نمايند و قبل از رسيدن قشون روس دستگاه استبداد را سرنگون سازند و الّا همه‌چيز نقش بر آب خواهد شد .
كسروى در اين زمينه مىنويسد : « . . . در اين ميان كاركنان روس و انگليس از تلاش در نگهدارى محمد على ميرزا بازنايستاده دمى آرام نمىگرفتند تا آنجا كه گفتگوى فرستادن سپاه به قزوين را به ميان آوردند و آشكارا بيم مىدادند كه
( 95 ) . تاريخ بيدارى ايرانيان ، ناظم الاسلام كرمانى ، انتشارات بنياد فرهنگ ايران ، بخش دوّم 1349 ، صفحه 447 و 448 . ( 96 ) . همان كتاب ، صفحه 448 . ( 97 ) . تاريخ مختصر زندگانى و خدمات محمد ولى خان خلعت‌برى ، عبد الصمد خلعت‌برى ، تهران 1328 ، صفحه 50 . ( 98 ) . همان كتاب ، صفحه 51 . ( 99 ) . همان كتاب ، صفحه 51 .