كتاب گيلان ( فارسى ) — الجزء ٢، الصفحة ١١٣
گيلان پس از سقوط رضا شاه
در سال 1314 مأموران دولت براى از ميان برداشتن جامه روحانيت در سراسر كشور با شدت بيشترى به تلاش برخاستند ولى تا چند سال پس از آن نيز برخوردها و مقاومتهائى وجود داشت و در برخى نقاط از جمله گيلان نسبت به خلع لباس روحانيون شدت عمل به خرج داده نشد چنان‌كه از نامه مورخ 15 آبان 1315 حكومت گيلان برمىآيد :
« چون تاكنون به وضعيت آقايان دارندگان جواز عمائم كه مربوط به شهر رشت هستند رسيدگى به عمل نيامده و تعيين تكليف آنها موكول به انعقاد كميسيونى است كه قريبا تشكيل و تصميم مقتضى درباره آنها اتخاذ خواهد شد لهذا آقاى شيخ طاهر معالى به موجب اين يادداشت موقتا مجاز به استفاده از لباس روحانيت است . مهر و امضاء حكومت گيلان و طوالش »
در گيلان ابتدا روحانيون از خود مقاومت نشان دادند و به تغيير لباس مبادرت نورزيدند . وقتى مأموران دولت به سختگيرى پرداختند برخى از آنان تا مدتى روزها از منزل خارج نمىشدند اما بالاخره نتوانستند به مقاومت خود ادامه دهند و ناچار لباس خود را تغيير دادند .
مجالس عزادارى با وجود محدوديت زياد در گوشه‌وكنار شهرها و روستاهاى گيلان تشكيل مىگرديد و در مجالس پنهانى علاوه‌بر ذكر مصائب خاندان پيامبر مطالبى نيز به كنايه عليه رضا شاه و دولت بيان مىشد . پس از شهادت مدرس در گيلان مجالس يادبود پنهانى با شركت گروهى محدود تشكيل گرديد و گويندگان ضمن صحبت از سجاياى آن مرحوم و حمله به قاتلين و مخالفين وى ، عكس سيد را دست‌به‌دست گردانده مىگريستند .
كشف حجاب بانوان در گيلان با مخالفت قشرهاى مذهبى و روحانيون مواجه شد . اين مخالفتها در وهله نخست به صورت انتشار اعلاميه‌ها و جزوه‌ها و نشريه‌هاى مختلف ظاهر گرديد ؛ شاعران و گويندگان در نقاط مختلف گيلان مخصوصا در رشت اشعارى سروده مخفيانه پخش نمودند . در همين زمينه قطعات و قصايدى چند از محمد عاصى رشتى ، اسماعيل دهقان ، كاظم لاكانى ، مداح شريعتى و چند تن ديگر منتشر گرديد كه در ميان مردم دست‌به‌دست مىگشت . « 254 »
در گيلان شديدترين حملات نسبت به كشف حجاب توسط حاج شيخ يوسف جيلانى انجام گرفت . وى با انتشار كتابى تحت عنوان وسيلة العفايف در 294 صفحه محاسن رعايت حجاب را براى زنان برشمرد و از كشف حجاب به شدت انتقاد كرد . پخش كتاب موجب توقيف نويسنده گرديد ولى چون شيخ در ميان مردم نفوذ زيادى داشت پس از مدت كوتاهى آزاد شد اما موفق به انتشار جلد دوم كتاب نگرديد .
گيلان پس از سقوط رضا شاه
گيلان پس از سقوط رضا شاه
در شهريور 1320 دوران سلطنت رضا شاه پايان يافت . اين ايام مصادف با بحرانىترين روزهاى جنگ جهانى دوم و اشغال ايران از سوى متفقين بود . در گيلان روسها از هوا و دريا به حمله پرداختند . بامداد روز سوم شهريور حملات كشتيهاى جنگى شوروى به گيلان آغاز شد و گروهى از سربازان ارتش سرخ در طوالش پياده شدند . تا روز ششم شهريور حملات روسها به شدت ادامه داشت . در اين‌روز دستور ترك مقاومت صادر گرديد اما هواپيماهاى شوروى روز هفتم شهريور بار ديگر شهرهاى رشت و لاهيجان و انزلى را بمباران كردند ، در نتيجه 203 نفر در رشت ، 29 نفر در لاهيجان و 7 تن در بندر انزلى كشته و عده‌اى نيز مجروح شدند . بلافاصله شهر رشت به وسيله ارتش سرخ اشغال گرديد و رابطه اين شهر با تهران قطع شد . گروهى از مردم به قزوين و تهران فرار كردند و عده‌اى نيز به روستاها پناه بردند . خانه‌ها و مغازه‌ها توسط افراد ولگرد و چپاولگر غارت شد و اشياء و لوازم و حتى در و پنجره پادگان نظامى به يغما رفت . در پايان شهريور فراريان اندك‌اندك به خانه‌هاى خود بازگشتند . گيلان به طور كلى در اختيار روسها قرار گرفت . نمايش فيلمهاى تبليغاتى روسى در شهرها و حتى روستاهاى گيلان رايج شد . بسيارى از خانه‌هاى بزرگ و تأسيسات ادارى و حتى كتابخانه ملى رشت به دست روسها افتاد .
اشغال گيلان توسط روسها موقعيت مناسبى براى چپ‌گرايان فراهم ساخت . آنها با آزادى كامل و با استفاده از نفوذ روسها فعاليت شديدى را در سراسر گيلان آغاز كردند . مخالفين نيز از پاى ننشستند و با وجود محدوديتهاى زيادى كه توسط ارتش سرخ براى آنها ايجاد مىگرديد به مبارزه با چپ‌گرايان ادامه دادند .
گروهها و اتحاديه‌ها و احزاب و كانونهاى متعددى در گيلان ايجاد شد كه حزب ميهن ، حزب جنگل ، اتحاديه دهقانان ، اتحاديه شهر رشت از آن جمله بودند . ناامنى و هرج‌ومرج تا زمانىكه روسها خاك گيلان را ترك نكرده بودند ادامه داشت . تسلط حزب دموكرات پيشه‌ورى بر آذربايجان ، موجب بروز افكار و انديشه‌هاى مختلف و حركتهاى گوناگونى در گيلان گرديد . قبل از شرح حركتهائى كه در گيلان آغاز شد و وقايعى كه در اين استان اتفاق افتاد براى آگاهى خوانندگان از علل و ريشه‌هاى اين وقايع و حركتها به ذكر مقدمه‌اى مىپردازيم :
سيد جعفر پيشه‌ورى كه در نهضت جنگل به نام جوادزاده به گيلان سفر كرده و با گروه چپ‌گرايان تندروى نهضت همكارى داشت در دوره 14 مجلس شورايملى به نمايندگى مجلس انتخاب شد ولى اعتبارنامه او تصويب نگرديد . وى سپس به نمايندگى از طرف كارگران و روشنفكران آذربايجان براى شركت در كنگره حزب توده انتخاب شد و نامزد عضويت در كميته مركزى اين حزب گرديد اما سران حزب توده كه نسبت به پيشه‌ورى نظر خوبى نداشتند موجبات رد اعتبارنامه او را در كنگره فراهم ساختند . بدين‌ترتيب پيشه‌ورى كينه شديدى از حزب توده در دل گرفت و پس از مدتى به آذربايجان مراجعت كرد و زمينه تأسيس فرقه دموكرات را در آذربايجان فراهم ساخت . با تأسيس فرقه دموكرات آذربايجان وى تشكيلات حزب توده را در تمام نقاط آذربايجان تعطيل كرد و امير خيزى مسئول تشكيلات آذربايجان را بيرون راند .
( 254 ) . ابياتى از قصيده مداح شريعتى در هجو مخالفان حجاب چنين است : به غير راندن شهوت چه درنظر دارد * كسىكه سعى به برچيدن حجاب كند برو بمير و به شيخ و فقيه طعنه مزن * چگونه شب‌پره تكذيب آفتاب كند كدام عقل كند حرف ياوه را تصديق * كدام فكر چنين كار ناصواب كند حجاب زن ز كجا سد باب معرفت است * ز رفع پرده چه مطلوبى اكتساب كند