شرح كفاية الأصول — الجزء ١، الصفحة ٦٧

اشكال دوّم - تركيب قضيّه از دو جزء

بنابراين تركيب قضيّه از دو جزء ، وقتى صورت مىگيرد كه نه « زيد » را در زبان داشته باشيم و نه چيزى را نشان دهيم ، ولى وقتى زيد را در زبان داريم و يا چيزى را نشان مىدهيم ، اينجا هم قضيّه از سه چيز تركيب شده است . در مثال « زيد لفظ » درست است كه موضوع ( زيد ) مع الواسطه و مع الحاكى ، سر زبان نيست ، اما خودش منتسب به شخص لفظ است ، همانند نشان دادن عالم . بنابراين اجزاى سه‌گانهء قضيّه ( موضوع ، محمول ، نسبت ) كامل مىشود و محمول به خود « لفظ زيد » نسبت داده مىشود ، نهايت امر اينكه « شخص لفظ » ، موضوع واقع مىشود نه چيزى كه حاكى از موضوع باشد . در نتيجه اجزاى قضيّه عبارتند از :

1 - شخص موضوع ( بدون اينكه دالّ و حاكى باشد ) .

2 - شخص محمول ( با دلالت و حكايت ) .

3 - شخص نسبت ( با دلالت ) .

در اينجا دو جزء ( محمول و نسبت ) ، حاكى دارد و يك جزء ( موضوع ) ، حاكى ندارد و خودش بدون واسطه و بىپرده وجود دارد .

به‌هرحال در اين مطلب بايد تأمّل شود ، زيرا تفاوت بين « حاكى » و « شخص لفظ » ( كه حاكى نيست ) ، نياز به دقّت دارد .

و على هذا ليس . . . .

مصنّف از مطالب قبل ، نتيجه‌گيرى مىكند و مىگويد : هنگامى كه در قسم چهارم از اقسام استعمال ( اطلاق لفظ و ارادهء شخص ) موضوع ( شخص لفظ ) جنبهء دلالت و حكايت ندارد « 1 » ، اصلا اين مورد از موارد استعمال لفظ نيست .

مثلا در « زيد لفظ » اگر مقصود از « زيد » شخص آن باشد ، بدون اينكه بر چيزى دلالت كند ، اصلا « زيد » در چيزى استعمال نشده است .

( 1 ) . زيرا تمام نظر بر اين است كه در مثل « زيد لفظ » بيان شود كه شخص همين زيد ، لفظ است و ديگر چيزى وجود ندارد تا زيد از آن حكايت كند ، و حال آنكه در حكايت لازم است لفظ و معنايى باشد تا در سايهء لفظ ، معنى حكايت شود .