شرح كفاية الأصول — الجزء ١، الصفحة ٣١٦

أمر دوم : فرق مفهوم مشتقّ و مبدأ اشتقاق « 17 »

حاصل مطلب گذشته اين شد كه ساختار مفهوم مشتقّ به گونه‌اى است كه قابل حمل است و لابشرطيّت ذاتيّه و نفسيّه ، دارد ، امّا ساختار معناى مبدأ اشتقاق به گونه‌اى است كه قابل حمل نيست و به شرط لائيّت ذاتيّه و نفسيّه دارد .

بنابراين معناى مبدأ و معناى مشتقّ ، دو چيز است كه ساختار يكى ، لابشرطيّت از حمل و ديگرى به شرط لائيّت از حمل مىباشد ، نه اينكه معناى آن‌ها يك چيز است و تنها به كمك عوارض خارجى ، لا به شرط و به شرط لا شوند .

چنان‌كه در بعضى از موارد معنا واحد است و لابشرطيّت و به شرط لائيّت آن ، متأثّر از عوامل خارجى و بيرونى ، مىباشد . مانند باب « مطلق و مقيّد » ، كه لابشرطيت و به شرط لائيّت خارجى و غير ذاتى دارد ، به گونه‌اى كه در مثل « اعتق رقبة » ممكن است رقبه نسبت به صفت خارجى ، مانند « ايمان و كفر » دو حالت پيدا كند و مقيّد باشد :

1 - به شرط « ايمان » ( اعتق رقبة مؤمنة ) ، كه در اين صورت به « شرط شىء » خواهد بود .

2 - به شرط عدم « كفر » ( لا تعتق رقبة كافرة ) كه در اين صورت ، به « شرط لا » خواهد بود .

معلوم است كه رقبه نسبت به هر دو حالت ، مقيّد مىشود .

چنانچه ممكن است « رقبه » نسبت به صفت خارجى ديگر مانند « علم و جهل » يك حالت ( كه عبارت است از « لا به شرط » ) پيدا كند ، كه در اين صورت ، مطلق خواهد بود .

پس در مثل « رقبه » يك معنا وجود دارد ولى با توجّه به عوامل و شرايط خارجى ، مىتواند لا به شرط ( مطلق ) و يا به شرط لا و حتّى به شرط شىء ( مقيّد ) باشد .

امّا مشتقّ و مبدأ ، دو معنى دارند كه در مشتقّ ، معنى هميشه لا به شرط است و نمىتواند به شرط لا شود ، ولى در مبدأ ، معنى هميشه به شرط لا است و نمىتواند لا به شرط شود .

نتيجه اينكه در لا به شرط و به شرط لا ، دو محور وجود دارد :

1 - محور مبدأ و مشتقّ ( يا عرض و عرضى ) ، كه لا به شرط و به شرط لا ، ذاتى است .

2 - محور مطلق و مقيّد ، كه لا به شرط و به شرط لا ، خارجى است .

توهّم صاحب فصول

پس از بيان مقدّمهء مذكور ، در توضيح توهّم صاحب فصول چنين گفته مىشود :