شرح كفاية الأصول — الجزء ١، الصفحة ٢٧٤
3 - برهان تضادّ
3 - استدلال به حديث
قائلين به وضع مشتقّ براى أعمّ ، به حديثى « 1 » تمسّك كردهاند كه امام عليه السّلام در تأسّى از پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله و سلم « 2 » ، به آيهء لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ « 3 » استدلال كرده است بر اينكه :
« كسانى كه قبلا بتپرست بودهاند ، لياقت و صلاحيت تصدّى منصب امامت و خلافت را ندارند ، زيرا عنوان « ظالم » بر آنها اطلاق مىشود . »
در اين استدلال ، تعريض و كنايه به كسانى است كه قبل از اسلام ، مدّتها بتپرستى مىكردند و بعد از اسلام منصب خلافت و امامت را غصب كردند .
كيفيّت استدلال :
قائلين به أعمّ مىگويند : اگر مشتقّ در أعمّ از متلبّس و ما انقضى ، حقيقت باشد ، استدلال مزبور و تعريض ، صحيح خواهد بود ، زيرا در اين صورت اطلاق « ظالم » به كسانى كه قبل از تصدّى مقام خلافت ، بتپرستى مىكردند ، حقيقت خواهد بود و با شكل اوّل از قياس ، استدلال كامل مىشود :
امّا اگر مشتقّ در خصوص متلبّس ، حقيقت و در « ما انقضى » مجاز باشد ، استدلال و تعريض ، صحيح نخواهد بود ، زيرا شخصى كه قبلا به جهت بتپرستى « ظالم » بوده است ، در حال تصدّى خلافت ، به جهت انقضاى مبدأ ( ظلم ) ، اطلاق « ظالم » بر او حقيقى نخواهد بود و آيه « لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ » شامل او نمىشود ، و در نتيجه صغراى قياس در استدلال ( هذا ظالم حقيقة ) باطل خواهد بود .
بنابراين از استدلال امام عليه السّلام و تعريض ايشان ، معلوم مىشود كه مشتقّ در أعمّ از متلبّس و ما انقضى ، حقيقت است . نقد اين استدلال ، در عبارت بعدى خواهد آمد .
( 1 ) . اين حديث از امام صادق عليه السّلام در « كافى » و از امام رضا عليه السّلام در « عيون أخبار الرضا » نقل شده است . ( 2 ) . اكثر شارحين اعتراض كردهاند كه نبىّ اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم چنين استدلالى نكردهاند و لذا عنوان « تأسيا بالنّبى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم » از سوى مصنّف ، صحيح نيست . ( 3 ) . البقرة ( 2 ) ، آيه 124 .