شرح كفاية الأصول — الجزء ١، الصفحة ٢١٨
عدم جريان نزاع در اسم زمان
عدم جريان نزاع در اسم زمان
عدم جريان نزاع در اسم زمان
مصنّف در اين امر به اشكال در مورد جريان نزاع در اسم زمان ، اشاره مىكند و جواب مىدهد .
اشكال :
قبلا بيان شد تمام مشتقّاتى كه بر ذات جارى مىشود ، مورد نزاع در باب مشتق مىباشد ، مانند : اسم فاعل ، اسم مفعول ، صفت مشبّهه ، صيغهء مبالغه ، اسم زمان ، اسم مكان و اسم آلت .
ولى در « اسم زمان » اشكال شده كه از حريم نزاع در باب مشتقّات ، خارج است . « 1 »
توضيح مطلب : در مشتقّ ، بحث دربارهء يك ذات ثابت و پايدار است كه گاهى متلبّس به مبدأ در زمان حال و گاهى در زمان استقبال مىشود و گاهى نيز در زمان گذشته متلبّس به مبدأ بوده است . بنابراين ذات در باب مشتقّ ، داراى سه فرد است :
1 - فرد تلبّسى ( متلبّس به مبدأ در حال ) . 2 - فرد انقضائى ( متلبّس به مبدأ در گذشته ) .
3 - فرد « س » يا « سوف يتلبّس » ( متلبّس به مبدأ در آينده ) .
مثلا « زيد » ( به عنوان يك ذات ثابت ) هم مىتواند در زمان حال يا آينده متلبّس به مبدأ ( مثل : علم ) باشد و هم مىتواند اين مبدأ از او منقضى شده باشد .
امّا برخى از ذات‌ها به گونه‌اى هستند كه حالت ثابت و پايدار ندارند ، و با انقضاى مبدأ ، ذات نيز منقضى مىشود . و به عبارت ديگر : انقضاء مبدأ در اين موارد ، سبب انقضاى ذات نيز مىباشد ، و چنانچه ذات در آينده متلبّس به مبدأ شود ، ذات ديگرى خواهد بود و همين‌طور ذاتى كه قبلا متلبّس بوده ، ذات ديگرى بوده است ، و لذا نزاع باب مشتقّ در اين موارد جارى نمىشود .
از جمله ذواتى كه حالت ثابت و پايدار ندارند ، « زمان » است .
( 1 ) . بايد توجه داشت مطلبى كه مصنّف در اينجا ذكر مىكند ، يك بحث دقيق فلسفى است و با بحث صاحب فصول كه بعضى را داخل و بعضى را خارج كرد و جنبهء ادبى و اصولى داشت ، تفاوت دارد . علاوه اينكه حتّى بعضى از كسانى كه نظرشان در مقابل صاحب فصول است ( به‌طورى كه معتقدند همهء مشتقّات جاريهء بر ذات داخل در نزاع هستند ) ، اسم زمان را از حريم نزاع خارج دانسته‌اند .