فرهنگ نفيسى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٥٠

اذ

ضوء نورها ادهمام سجف الليل المظلم .

ادهى

(

adh

) ص . ع . حيله‌بازتر و دقيق‌تر . و قولهم ادهى و امرّ اى اشد و انكر .

ادهية

(

adhiat

) ع . ج دهىّ .

ادهيساس

(

edhis s

) م . ع . ادهاست الارض ادهيساسا : دهساء يعنى سرخ مايل بسياهى گرديد آن زمين .

ادهيمام

(

edhim m

) م . ع . ادهام الشيى ادهيماما : سياه‌گون گرديد آن چيز .

ادى

(

adiy

) ا . ع . آوند خرد . و خيك خرد . و آوند ميانه . و خيك ميانه . و مرد سبك و چالاك . و مال اندك . و جامهء فراخ . و آمادگى . و نحن على ادى الصلاة :

ما آماده‌ايم براى نماز .

ادى

(

odiy

) م . ع . ادى اللبن اديا :

( از باب ضرب ) : ستبر شد شير تا چغرات گردد . و ادى الشيى : بسيار شد آن چيز .

و ادى السقاء : مهيا و قابل شد آن خيك كه شير در آن كرده براى برآوردن مسكه بجنبانند . و اديت له - مرادف ادوت له - يعنى فريب دادم او را .

اديار

(

ady r

) ع . ج دير .

ادياك

(

ady k

) ع . ج ديك .

اديان

(

ady n

) ا . پ . چارواى دوندهء فربه .

اديان

(

ady n

) ج ا . پ . - مأخوذ از تازى - كيشها و آئين‌ها و دينها .

اديان

(

ady n

) ع . ج دين .

اديان

(

eddi n

) م . ع . ادان اديانا :

وام گرفت . و خريد بوام . و فروخت بوام . الحديث : ادان معرضا اى اشترى بالدين معرضا عن الاداء .

اديب

(

adib

) ص . ع . زيرك و نگاهدارندهء حد هر چيز . ج : ادباء .

اديب

(

adib

) ص . پ . - مأخوذ از تازى - كسى كه داراى علم و ادب بود ( مر . ادب ) .

و شيرين‌سخن و نيك‌نهاد و خوش‌خلق . و عالم و فاضل و حكيم . و هركسى كه داراى صفات پسنديده و اخلاق حميده بود . وا .

معلم و استاد و مربى .

اديبر

(

odayber

) ا . ع . نوعى از مار .

ادية

(

addiat

) ا . ع . - مؤنث ادّى - مال كم و اندك . يق غنم ادية اى قليلة .

اديچاره

(

edic re

) ا . پ . خار برگشته و خنجرى شكل .

اديد

(

adid

) ا . پ . نتيجه و ما حصل .

و چشمهء آب .

اديم

(

adim

) ا . پ . ديم و چهره و روى و صورت . و نوعى از چرم خوش‌بو و موج‌دار كه بلغار نيز گويند .

اديم

(

adim

) ا . ع . چرم و چرم سرخ .

و چرم دباغت يافته . و طعام و نان خورش .

و روى زمين . و اديم السماء : ظاهر آسمان . و اديم الضحى : اول چاشت .

و اديم النهار : تمام روز . و روشنى روز .

اديم

(

odayyem

) ا خ . ع . نام ناحيه‌اى از عربستان . و نام موضعى .

ادين

(

adyan

) ص . ع . دين‌دارتر و متدين‌تر .

ادين

(

adyon

) ع . ج دين .

اديون

(

adyun

) ا . پ . جانور درنده .

و چارواى فربه رونده و اديان .

اديه

(

adayhe

) ا . بصيغهء تثنيه . ع .

بمعنى يديه . يق قطع الله اديه يعنى قطع كند خداى دستهاى او را .

اذ

(

) اسم زمان مبنى بر سكون بمعنى وقتىكه و هنگامى كه . و اضافه مىشود يا بسوى جملهء فعليه و يا اسميه . و طريق استعمال آن بر چهار وجه است : يكى آنكه بر زمان ماضى دلالت كند و در اين هنگام بيشتر ظرف واقع شود مانند قوله تعالى : فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا : يارى داد او را خداى وقتىكه كافران آهنگ اخراج او را كرده بودند و گاه مفعول به واقع گردد كقوله تعالى : وَ اذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا :

ياد كنيد آن وقتى را كه بوديد اندك . و گاه بدل از مفعول به آيد كقوله تعالى : وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها : ياد كن در قرآن مريم را يعنى آن‌وقت را كه مريم دور شد و كناره گرفت از خانه و كسان خود - كه در اينجا لفظ اذ بدل اشتمال از لفظ مريم است . و گاه ديگر بسوى آن مضاف شود مانند قوله تعالى : رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا : اى پروردگار ما منحرف مكن دلهاى ما را پس از آنكه راه نمودى ما را . و بيشتر مضاف بسوى اذ لفظى بود كه بمعنى وقت و هنگام باشد مانند يومئذ يعنى در آن روز و حينئذ يعنى در اين هنگام و در اين بين و ليلتئذ : در اين شب و ساعتئذ : در اين ساعت . دويم آنكه بر زبان مستقبل دلالت كند مانند قوله تعالى :

يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها يعنى در آن روز « كه روز قيامت باشد » خواهد گفت « زمين » اخبار خودش را . سيوم آنكه افادهء معنى تعليل كند مثل قوله تعالى : لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ يعنى امروز « كه روز قيامت باشد » سود ندارد شما را چون ظلم كرديد . چهارم آنكه افادهء معنى مفاجات و ناگهانى نمايد و در اين صورت بينا و يا بينما بايد پيش از آن ذكر شود مانند فبينما العسر اذ دارت مياسير .

و هرگاه بعد از لفظ اذ كلمهء ما واقع شود به معنى شرط خواهد بود و در اين وقت شرط و جزا را مجزوم گرداند مانند اذ ما تفعل