شرح مضموني كفاية الأصول ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٣
[ امر اوّل : ] اجزاء ثلاثهء علوم :
و لذا اسناد عرض به موضوع و معروض اسناد مجازى مىباشد . مثل الميزاب جار ( ماء واسطه در عروض است ) .
ب ) واسطه در ثبوت : به واسطهاى گفته مىشود كه علت است براى اينكه عرض حقيقة قائم به موضوع و معروض شود اعم از آنكه عرض قائم به واسطه نيز باشد يا خير . مثل الماء حارّ ( نار واسطه در ثبوت است ) .
ج ) واسطه در اثبات : به واسطهاى گفته مىشود كه علم به آن ، سبب علم به ثبوت محمول براى موضوع و معروض مىشود . مثل تغيّر كه از علم به آن ، علم به حدوث عالم پيدا مىشود بعد از العالم متغيّر و كلّ متغير حادث . « 1 »
نكته 4 :
سؤال : در بين اقسام سبعهء عرض كه در نكته دوم گفته شد ، كدام قسم عرض ذاتى و كدام عرض غريب است ؟
جواب : در مسأله دو نظريه معروف وجود دارد .
1 ) نظريهء مشهور : ملاك در ذاتى بودن عرض نزد مشهور ، ما يلحق الشىء لذاته ( عرضى كه اصلا واسطه ندارد ) و ما يلحق الشىء لما يساويه ( عرضى كه واسطه آن امر داخلى مساوى و يا امر خارجى مساوى است ) مىباشد . طبق اين نظريه از اقسام سبعه ، سه قسم عرض ذاتى و بقيه اعراض عرض غريب مىباشند .
سه قسم عرض ذاتى عبارتند از :
عرض بدون واسطه ؛
عرض با واسطه داخلى مساوى ؛
عرض با واسطه خارجى مساوى .
چهار قسم عرض غريب عبارتند از :
عرض با واسطه داخلى اعم ؛
عرض با واسطه خارجى اعم ؛
عرض با واسطه خارجى اخص ؛
( 1 ) - نسبت بين واسطه نوع اول و واسطه نوع دوم و همچنين نسبت بين واسطه نوع سوم و هريك از واسطه نوع اول و دوم چيست ؟ حقائق الاصول ، ج 1 ، ص 6 .